निषेधाज्ञाका कारण अन्य व्यवसायीसमेत सेयर बजारमा प्रवेश गर्नुका साथै वित्तीय प्रणालीमा पर्याप्त तरलता रहेकाले नेप्सेमा दैनिक १७ अर्बको कारोबार भइरहेको छ
पछिल्ला केही दिनमा दैनिक १७ अर्ब रुपैयाँबराबरको सेयर कारोबार भइरहेको छ । कतिपयले सेयर बजारमा कालो धनको प्रवेश भएकाले कारोबार रकममा वृद्धि भएको आकलन गर्न थालेका छन् । तर, बजारमा कालो धन भित्रिएको नभई सेयर बेचेको रकमभन्दा किनेको रकम बढी भए मात्रै ब्रोकरलाई रकम भुक्तानी गर्नुपर्ने सुविधा (नेटिङ) लगानीकर्ताले पाएका कारण कारोबार रकम बढेको हो । यसका अतिरिक्त वित्तीय प्रणालीमा पर्याप्त तरलता रहेकाले पनि बजारमा ठूलो मात्रामा कारोबार भइरहेको हो ।
‘९९ प्रतिशत कारोबारको भुक्तानी बैंकिङ प्रणालीबाटै हुने भएकाले बजारमा कालो धन भित्रिएको भन्ने कुनै आधार छैन,’ नेप्सेका एक उच्च अधिकारीले भने, ‘तर, केही समययता ब्रोकरहरूले कारोबारको नेटिङ गर्न पाएका छन् र यो लगानीकर्ताको तहमा पनि पुगेकाले कारोबार रकम बढ्न सकेको हो ।’ नेप्से अधिकारीहरूका अनुसार रेमिट्यान्स भित्रने दर नघटेकाले बैंकमा पुँजी अभाव नरहेको र सेयर बजारमा बैंकको कर्जा लगानी बढेका कारण पनि कारोबार रकम बढेको हो । यसमा नेटिङको भूमिका देखिएको उनीहरूको भनाइ छ ।
‘कुनै ब्रोकरले १ अर्ब रुपैयाँको कारोबार गर्यो भने १ अर्ब रुपैयाँ नै कारोबार राफसाफका लागि पुल एकाउन्टमा जम्मा गर्नुपर्दैन,’ सिडिएस एन्ड क्लियरिङका प्रवक्ता सुरेश न्यौपानेले भने, ‘यदि सो ब्रोकरले सो दिन ५० करोड रुपैयाँको सेयर बेचेको छ र ५० करोड रुपैयाँकै सेयर किनेको छ भने उसले लाभकर, शुल्कहरू मात्रै बुझाए हुन्छ ।’ यसैलाई नेटिङ भन्ने गरिन्छ । ब्रोकरहरूले पाएको यही सुविधा ग्राहक लगानीकर्ताको तहमा पनि प्रसारित छ, अर्थात् लगानीकर्ताले पनि खरिद र बिक्री बराबर रकमको गरेको अवस्थामा उसले ब्रोकरलाई रकम बुझाइरहनुपर्दैन । तर, यसअघि भने यस्तो कारोबारमा रकम नै बुझाउनुपर्थ्यो ।
हुन त ०७६ सालबाटै यो सुविधा ब्रोकरहरूले पाएका हुन् । तर, बढ्दो बजार र नाकाबन्दीले अन्य क्षेत्र सुस्ताएको समयमा यसको लाभ अझ धेरै देखिएको हो भने लगानीकर्ताको क्षमतासमेत बढेको हो ।
लकडाउनका कारण अन्य व्यवसायहरू बन्द रहेको कारण ती व्यवसायमा रहेका लगानीकर्ता तथा कर्मचारीहरू समेत सेयर बजारमा सक्रिय हुँदासमेत कारोबार बढेको एक ब्रोकरले बताए । ‘अन्य व्यवसायहरू अहिले बन्द भएका कारण आम्दानी गुमेका मानिसहरू सेयर बजारबाट कमाइ गर्न पनि आएका छन्,’ उनले भने, ‘उनीहरूको प्रवेशले पनि कारोबार रकम बढेको छ ।’
१० महिनामा सेयर बजारबाट सरकारलाई १० अर्ब लाभकर
कारोबार रकममा भएको वृद्धिसँगै गत साउनयता सेयर लगानीकर्ताबाट सरकारले राजस्व समेत उल्लेख्य रूपमा उठाएको छ । साउनयता मात्रै लगानीकर्ताले सरकारलाई बुझाउनुपर्ने पुँजीगत लाभकर १० अर्ब रुपैयाँ संकलन भएको छ । यो अवधिमा बजारमा ९ खर्ब ७४ अर्ब रुपैयाँको सेयर कारोबार भएको छ । अघिल्लो वर्षको तुलनामा कारोबार रकम ६ सय २ प्रतिशतले वृद्धि भएको हो ।
हाल व्यक्तिगत लगानीकर्ताले ५ प्रतिशत र संस्थागत लगानीकर्ताले १० प्रतिशत लाभकर तिर्दै आएका छन् । यसपटकको बजेटले व्यक्तिगत लगानीकर्तालाई अल्पकालीन र दीर्घकालीन लगानीकर्तामा विभाजन गरेर अल्पकालीनलाई ७ दशमलव ५ प्रतिशत र दीर्घकालीनलाई ५ प्रतिशत लाभकर लाग्ने व्यवस्था गरेको छ ।
नेप्सेले सुझाएको अन्तर्दिवसीय कारोबार (इन्ट्रा डे ट्रेडिङ) सुरु भएमा कारोबार रकममा थप वृद्धि हुने अपेक्षा गरिएको छ । एक दिनमा एउटा व्यक्तिले एउटै कम्पनीको सेयर धेरैपटकसम्म किनबेच गर्न सकिने व्यवस्थालाई अन्तर्दिवसीय कारोबार भनिन्छ । अन्तर्दिवसीय कारोबारमा लगानीकर्ताभन्दा कारोबारी ट्रेडर्सले सेयर किनबेच गर्छन् । यस्तो कारोबार सेयरको स्वामित्व लिनभन्दा पनि मूल्यअन्तरमा हुने लाभ लिने उद्देश्यले गरिन्छ । एउटै सेयर दिनमा पटक–पटक कारोबार हुन सक्ने यो व्यवस्थाले बजारमा कारोबार रकममा वृद्धि हुनेछ । हाल यो प्रस्तावमा खासै काम अगाडि बढेको छैन । यससम्बन्धी प्रतिवेदन भने तयार भएको छ ।
साउनबाट राफसाफ कोष कार्यान्वयनमा ल्याउन बोर्डको निर्देशन
धितोपत्र बोर्डले निर्देशन दिएपछि आउँदो साउनबाट नेप्सेलाई राफसाफ कोष ल्याउनैपर्ने बाध्यता परेको छ । राफसाफ कोषलाई कार्यान्वयनयोग्य बनाई सञ्चालनमा ल्याउन बोर्डले नेप्सेलाई कडा निर्देशन दिएपछि नयाँ आर्थिक वर्षबाट राफसाफ कोष स्थापना गर्नुुपर्ने बाध्यता आइपरेको हो । सेयर खरिदकर्ताले समयमै भुक्तानी गर्न नसकेमा कारोबार राफसाफका लागि ब्रोकरले राफसाफ कोषबाट नगद सापटी लिन पाउँछन् । बजारलाई व्यवस्थित र अनुशासित राख्नका लागि राससाफ कोष नगण्य भएको भन्दै नेप्सेलाई बोर्डले पटक–पटक ध्यानाकर्षण गर्दै आइरहेको थियो । बेवास्ता गरेपछि निर्देशन नै जारी गरेर कार्यान्वयनमा ल्याउन निर्देशन दिन बाध्य भएको बोर्डको भनाइ छ ।
बोर्डले आर्थिक वर्ष ०७७/७८ भित्र ५० करोड, आव ०७८/७९ भित्र थप ३० करोड र आब ०७९/८० भित्र थप २० करोड गरी कुल १ अर्बको कार्यान्वयनयोग्य कोष स्थापना गरी सञ्चालन गर्न भनिएको छ । हाल उक्त कोषमा ३१ लाख मात्र रहेको बोर्डले जनाएको छ । कोषको कार्यान्वयनमा ढिलासुस्ती भएको देखेपछि बाध्य भएर निर्देशन दिएको नेपाल धितोपत्र बोर्डका अध्यक्ष भीष्मराज ढुुंगानाले जानकारी दिए ।
ऐनमै व्यवस्था भएकाले जसरी पनि साउनबाट कार्यान्वयनमा आउनुपर्ने ढुंगाना बताउँछन् । बोर्डले सही समयमा निर्देशन जारी गरेको ढुंगानाको भनाइ छ । नेप्से बढिरहेको अवस्थामा नाफा भइरहेकाले पैसा हाल्न समस्या नभएको उनले बताए । गत वर्षको तुुलनामा नेप्से, ब्रोकर, सिडिएससीले पनि राम्रो आम्दानी गरेको छ । ‘अहिलेसम्म अव्यवस्थित थियो, बियरिस मार्केट भएको अवस्थामा अहिलेको तौरतरिकाबाटै जानु सबैको हित हुने गरी कार्यान्वयनमा ल्याउन कडाइसाथ निर्देशन लागू हुन्छ,’ ढुंगानाले भने । बोर्डको निर्देशनमाथि छलफल भइरहेको नेपाल ब्रोकर व्यवसायी संघका अध्यक्ष सन्तोष मैनालीले जानकारी दिए । ‘कोषमा जानुपर्छ भन्ने हाम्रो स्पष्ट धारणा छ, तर केही कुरामा भने असहमति छ, त्यसमा पनि हामी अझै छलफलमै छौँ,’ उनले भने ।
दैनिक कारोबार रकमको १ प्रतिशत रकम चालू महिनाको १५ गतेभित्र थप गर्न लगाई गतिशील योगदानका रूपमा कोषमा जम्मा गर्नुपर्ने व्यवस्था छ । यसभन्दा अघिको कोषमा ० दशमलव ५ प्रतिशत बुझाउँदै आएको थियो । सो व्यवस्था खारेज भए वा नभएको सम्बन्धमा पनि स्पष्ट नभएकाले यसबारे छलफल गरेर अघि बढ्ने उनले बताए ।
बजारलाई व्यवस्थित र अनुशासित राख्न विद्यमान राफसाफ कोषलाई कार्यान्वयनयोग्य बनाउनु सकारात्मक पक्ष भएकाले यसलाई मिलेर गर्दा संस्थागत लगानीकर्ताको आकर्षण अझ बढ्ने लगानीकर्ता भरत रानाभाट बनाउँछन् ।
