रसुवागढी नाकाबाट करिब १८ किमि चीनतर्फ ल्हेन्दे खोलाको बहाव थुनिएर ठुलो ताल बनेपछि भोटेकोशीमा फेरि बाढीको जोखिम देखिएको छ । त्यहाँ ११ हेक्टर (करिब ०.११ वर्गकिमि) क्षेत्रफलमा ताल बनेको र पानीको सतह बढ्दै गएकाले जुनसुकै वेला फुटेर बाढी आउन सक्ने जोखिम रहेको भन्दै सरकारले सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेको छ ।
राष्ट्रिय विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका भूगर्भविद् प्रकाश पोखरेलका अनुसार ल्हेन्दे खोलाको बहाब रोकिएर ताल बनेको र त्यसले जोखिम कायम राखेको छ । ‘बुधबार हिमचट्टान खसेर भोटेकोशीमा बाढी आएको थियो । त्यही हिमपहिरोको अवशेषले ब्लक गरेपछि ताल बनेको हो,’ पोखरेलले भने, ‘स्याटेलाइट तस्बिर विश्लेषणका आधारमा गरिएको प्रारम्भिक अध्ययनले ल्हेन्दे खोलाको बहाब रोकिएर ताल बनेको देखाएको हो । ताल निरन्तर बढिरहेको देखिन्छ । पानीको निकास नहुने, तर ताल बढ्दै जाने हो भने फुट्ने खतरा हुन्छ । फुटेमा यसले फेरि ठुलो बाढी निम्त्याउन सक्छ ।’
स्याटेलाइट विश्लेषणबाट तालको सतह क्षेत्रफल ११ हेक्टर देखिए पनि यसको गहिराइ यकिन भएको छैन । जसकारण तालमा कति पानी जम्मा भएको छ भन्ने अहिले नै निर्धारण गर्न सकिएको छैन । ‘उदाहरणका लागि यो तालको गहिराइ पाँच मिटर छ भने ५.५ घनमिटर (५५ करोड लिटर) पानी हुन सक्छ । १० मिटर गहिराइ छ भने ठ्याक्कै दोब्बर हुन्छ,’ पोखरेलले भने, ‘तर, हामीले गहिराइ निर्धारण गर्न सकेका छैनौँ, थप तस्बिर उपलब्ध भएमा विश्लेषण हुनेछ ।’
ग्लोबल टाइम्सले तालमा २० लाख घनमिटर पानी जम्मा भएको र तालबाट पानी निस्कन थालिसकेको उल्लेख गरेको छ । चीनको जलस्रोत मन्त्रालयलाई उद्धृत गर्दै लेखिएको समाचारमा आगामी तीन दिनमा थप ३० लाख घनमिटर पानी जम्मा हुन सक्ने र ताल फुट्न सक्ने चेतावनी दिएको छ ।
जलविज्ञान तथा जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्र, बाढी पूर्वानुमान महाशाखाका प्रमुख विनोद पराजुलीले बुधबारको जस्तो जोखिम नरहे पनि सतर्क रहनुपर्ने देखिएको बताए । ‘चीनबाट आएको सूचनाअनुसार ३० लाख घनमिटर पानी छ भनिएको छ । यो बुधबारको तुलनामा निकै कम हो । बुधबार बाढी आउँदा देवघाट केन्द्रमा प्रतिसेकेन्ड थप दुई करोड घनमिटर पानी बगेको छ । बाढी आउनुअघिको पानीको बहाव सात करोड घनमिटर थियो,’ उनले भने, ‘त्यसैले बुधबारको जस्तो जोखिम नभए पनि भग्नावशेष अवस्थामा रहेकाले सचेत भने रहनुपर्छ ।’
बुधबारको बाढीपछि दुईवटा गम्भीर प्रश्न उठेका छन् । पहिलो– चीनले समयमै सूचना किन दिएन ? र, बाढी आउँदै गर्दा पनि नेपालका जलमापन केन्द्रबाट समयमै सूचना प्रवाह किन हुन सकेन ? यसमा नेपालस्थित चिनियाँ दूतावासले बिहीबार सूचना जारी गर्दै ‘चीनतर्फ तीनजनाको मृत्यु र ५५८ जना बेपत्ता रहेकाले समयमै सूचना नदिएको गुनासो गलत रहेको’ दाबी गरेको छ ।
नेपालका जलमापन केन्द्रबाट किन समयमै सूचना प्रवाह हुन सकेन भन्ने विषयमा जलविज्ञान तथा जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्र, बाढी पूर्वानुमान महाशाखाका प्रमुख विनोद पराजुलीलाई सोधेका छौँ । उनका अनुसार हिमाली क्षेत्रमा मुख्य समस्या नै पूर्वसूचना प्रणाली रहेको छ । ‘यो बाढीलाई ‘फ्ल्यास फ्लड’ भनिन्छ, जुन हिमताल वा हिमपहिरो विस्फोट भएर आउँछ । हामीले बाढी आइसकेपछि मात्रै थाहा पाउने हो । नदीमा रहेका जलमापन केन्द्रले त्यहाँ पानीको सतह कति पुग्यो भनेर मापन गर्ने हो । हामी थ्रेसहोल्डका आधारमा बाढी कति पुग्यो र अब के हुन सक्छ भनेर अनुमान गर्ने हो । तर, बुधबारको बाढी आकस्मिक थियो, एकैपटक आएर क्षति गरायो,’ उनले भने, ‘हिमाली क्षेत्रमा फ्ल्यास फ्लडको पूर्वानुमान गर्न सहज छैन । चीनजस्तो विकसित देशले समेत सकेको छैन भने हामीले कसरी गर्न सक्छौँ ? तर, यी घटनाबाट हामीले सिक्नुपर्छ ।’
यो बाढीले मितेरी पुलनजिकै रहेको जल मापन केन्द्र बगाएको थियो । ‘भोटेकोशी रसुवागढी स्वचालित जलमापन केन्द्र सीमाबाट करिब एक किलोमिटर तल छ, यो केन्द्रबाट बुधबार बिहान ८ः ४० बजे सूचना प्राप्त भएको छ । अन्तिम जलसतह १.६२ मिटर थियो । त्यहाँको सतर्कता तह ६ मिटर र खतरा तह ७ मिटर हो,’ पराजुलीले भने, ‘त्यसपछि तथ्यांक नआउँदै केन्द्र बगाएको छ ।’
सीमाबाट नौ किलोमिटर तल स्याफ्रुबेँसी स्वचालित जलमापन केन्द्रमा बिहान ८ः५० बजे ३.८ मिटर जलसतह देखिए पनि त्यसपछि केन्द्र बगाएको देखिन्छ । बाढीले सीमाबाट ३६ किलोमिटर तल नुवाकोटको बेत्रावती र मलेखु जलमापन केन्द्र पनि बगाएको थियो ।
मुग्लिननजिकै रहेको कालीखोला जलमापन केन्द्रमा भने दिउँसो २ः १४ बजे खतरा तह १२.१ मिटर पार गरी उच्चतम जलसतह १२.३५ मिटर मापन भएको छ । देवघाटमा भने ३ः २० बजे बाढी पुगेको महाशाखाले जनाएको छ । त्यहाँ दिउँसो ४ बजे जलसतह ६.५७ मिटर उच्चतम विन्दु पुगेपछि घट्न थालेको थियो । ‘देवघाट क्षेत्रमा बाढीका वेला अतिरिक्त दुई करोड घनमिटर पानी बगेको देखिन्छ,’ पराजुलीले भने ।
बाढी रसुवागढी पुगेको खबर जिल्ला प्रशासनमार्फत प्राप्त भएपछि भोटेकोशी, त्रिशूली र नारायणी तटीय क्षेत्रलाई आधार मानेर एनटिसी र एनसेलबाट सात लाख एसएमएस पठाइएको उनले बताए ।
‘भूकम्पले हिमचट्टान खसेको होइन, हिमचट्टान खस्दा कम्पन भएको हो’
बुधबार भोटेकोशीमा बाढी जाने गरी हिमचट्टान खस्नुको कारण भूकम्प नरहेको पाइएको छ । बरु हिमचट्टान भोटेकोशीको सहायक नदी ल्हेन्देमा खस्दा निस्किएको कम्पन भूकम्पका रूपमा मापन भएको थियो ।
नेपालको राष्ट्रिय भूकम्प मापन केन्द्र, अमेरिकाको अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षणसहितले रसुवागढी सीमा क्षेत्रआसपास बुधबार बिहान ८:३७ मा ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्प मापन भएको आआफ्ना वेबसाइटमा उल्लेख गरेका थिए । सोही आधारमा परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले पनि बुधबारको संसद् बैठकमा ‘भूकम्पका कारण हिमपहिरो गएको प्रारम्भिक सूचना प्राप्त भएको’ जानकारी दिएका थिए ।
तर, हिउँसहितको चट्टान भत्किँदाको कम्पन ५.५ म्याग्निच्युडसरह मापन भएको निष्कर्ष निकालेको छ, जसको कम्पन ५५ किलोमिटरसम्म पुगेको थियो ।
राष्ट्रिय भूकम्प मापन केन्द्रका भूकम्पविद् राजेश शर्माले पनि त्यो घटना भूकम्प नरही हिमपहिरोको कम्पन रहेको पाइएको र सोहीअनुसार पुनर्विचार गरिएको बताए ।
बाढीको पूर्वसूचना किन भएन ?
बुधबारको बाढीपछि दुईवटा गम्भीर प्रश्न उठेका छन् । पहिलो– चीनले समयमै सूचना किन दिएन ? र बाढी आउँदै गर्दा पनि नेपालका जलमापन केन्द्रबाट समयमै सूचना प्रवाह किन हुन सकेन ? यसमा नेपालस्थित चिनियाँ दूतावासले बिहीबार सूचना जारी गर्दै ‘चीनतर्फ तीनजनाको मृत्यु र ५५८ जना बेपत्ता रहेकाले समयमै सूचना नदिएको गुनासो गलत रहेको’ दाबी गरेको छ ।
नेपालका जलमापन केन्द्रबाट किन समयमै सूचना प्रवाह हुन सकेन भन्ने विषयमा जलविज्ञान तथा जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्र, बाढी पूर्वानुमान महाशाखाका प्रमुख विनोद पराजुलीलाई सोधेका छौँ ।
उनी भन्छन्, ‘यो बाढीलाई ‘फ्ल्यास फ्लड’ भनिन्छ, जुन हिमताल वा हिमपहिरो विस्फोट भएर आउँछ । हामीले बाढी आइसकेपछि मात्रै थाहा पाउने हो । नदीमा रहेका जलमापन केन्द्रले त्यहाँ पानीको सतह कति पुग्यो भनेर मापन गर्ने हो । हामी थ्रेसहोल्डका आधारमा बाढी कति पुग्यो र अब के हुन सक्छ भनेर अनुमान गर्ने हो । तर, बुधबारको बाढी आकस्मिक थियो, एकैपटक आएर क्षति गरायो । हिमाली क्षेत्रमा फ्ल्यास फ्लडको पूर्वानुमान गर्न सहज छैन । चीनजस्तो विकसित देशले समेत सकेको छैन भने हामीले कसरी गर्न सक्छौँ ? तर, यी घटनाबाट हामीले सिक्नुपर्छ ।’
