२६ वर्षदेखि थला परेको हेटौँडा कपडा उद्योग तंग्रिदै : पुराना १० मेसिनले कपडा उत्पादन थालिसके, थप १० मेसिनबाट पनि परीक्षण उत्पादनको तयारी

एकताका नेपालकै प्रमुख सरकारी औद्योगिक प्रतिष्ठानमध्ये रहेको हेटौँडा कपडा उद्योगले सुती धागो, कोरा, रंगीन, बुट्टेदार तथा सेतो कपडासँगै नेपाली सेनाका लागि आवश्यक कपडासमेत उत्पादन गर्थ्यो । उद्योग सञ्चालनमा रहेका वेला करिब एक हजार दुई सयजनाले प्रत्यक्ष रोजगारी पाएका थिए । तर, राजनीतिक अस्थिरता, व्यवस्थापकीय कमजोरी, लगातारको घाटा र बन्द–हडतालका कारण ०५७ मा उद्योग बन्द भयो ।

अढाइ दशकपछि हेटौँडा कपडा उद्योगको मेसिन खटखटाउन थालेका छन् । उद्योग पुनः सञ्चालन गर्ने उद्देश्यले थालिएको परीक्षण उत्पादन सफल भएको छ । पुराना १० मेसिनले कपडा उत्पादन थालिसकेका छन् भने १० मेसिनबाट पनि परीक्षण उत्पादनको तयारी भइरहेको छ । उद्योगमन्त्री गौरीकुमारी यादवले पुराना मेसिनलाई आधुनिकीकरण गर्दै पूर्ण क्षमतामा सञ्चालनमा ल्याउने प्रतिबद्धता जनाएकी छिन् । हेटौँडा कपडा उद्योगमा ४८८ मेसिन छन् ।

असार पहिलो सातादेखि नेपाली सेनाको उत्पादन निर्देशनालयका करिब ४० प्राविधिक खटिएर परीक्षण उत्पादन गर्न भनिएको थियो । दुई महिनामा परीक्षण सफल भएको छ । उद्योग वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालयको सिफारिसमा अर्थ मन्त्रालयले मर्मतका लागि ३३ लाख रुपैयाँ निकासा गरेको थियो । सोही रकमले सरसफाइ र आवश्यक मर्मत गरी १० वटा मेसिन चलाएर कपडा उत्पादन थाालिएको हो । थप १० वटा मेसिन पनि चलाउन योग्य बनाइएको बताइएको छ ।

उद्योगमन्त्री यादव शनिबार हेटौँडा पुगेर परीक्षण उत्पादनको निरीक्षण गर्दै पूर्ण क्षमतामा चलाउने गरी सरकार अघि बढेको जानकारी दिइन् । सेनाको प्राविधिक टोलीले उद्योगमा १० लुमबाट नियमित परीक्षण उत्पादन भइरहेको र थप १० लुम सञ्चालनको तयारीमा रहेको जानकारी मन्त्री यादवलाई गराएको छ । सञ्चालनमा रहेका १० मध्ये तीनवटा लुमलाई अटोमेटिक प्रणालीमा रूपान्तरण गरिएको छ । बाँकीलाई पनि क्रमशः अटोमेटिक बनाउने काम भइरहेको उद्योग मर्मतकार्यमा सहभागी प्राविधिकले जानकारी दिएका छन् ।

नेपाली सेनाको उत्पादन निर्देशनालयका करिब ४० जना प्राविधिक, कपडा उद्योगमै काम गरेका पुराना दुईजना कर्मचारी र टेक्टाइल उद्योगमा दक्षताप्राप्त दुईजना प्राविधिकसमेत काठमाडौंबाट लगेर उद्योगमा प्रयोगविहीन रहेका मेसिन मर्मत, उत्पादन, पुनः सञ्चालन र उत्पादन प्रणालीलाई आधुनिक बनाउने काममा खटाइएको छ ।

उद्योगलाई पूर्ण क्षमतामा चलाउँछौँ : उद्योगमन्त्री यादव
उद्योग निरीक्षणपछि पत्रकारसँग कुरा गर्दै मन्त्री यादवले परीक्षण उत्पादनलाई सरकारले लिएको औद्योगिक पुनर्जागरण अभियानको महत्वपूर्ण उपलब्धि भएको बताइन् । उनले उद्योगका सबै मेसिन सञ्चालन गर्ने लक्ष्य रहेको बताउँदै केही ढिलो भए पनि धैर्यता राख्न आग्रह गरिन् । ‘४८८ मेसिनमध्ये अहिले २० वटा तयार भइसकेका छन् । त्यसमध्ये १० वटाले उत्पादन गरेको सबैले देख्नुभएको छ । क्रमशः सबै ४८८ वटै मेसिन सञ्चालनमा ल्याउँछौँ,’ उनले भनिन्, ‘सरकारले उद्योगलाई पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन गर्ने लक्ष्य लिएको छ । त्यो हामी गर्छौँ ।’

मन्त्री यादवले उद्योग सञ्चालनमा ढिलाइ हुन सक्ने भए पनि काम सही दिशामा अघि बढिरहेको दाबी गरिन् । उनले उद्योग पुनः सञ्चालनको प्रयास भएसँगै केही स्वार्थ समूह सक्रिय हुन थालेकाले सजग हुनुपर्ने बताइन् । ‘सरकारको प्रयासमा कपडा उद्योगमा यति राम्रो काम चलिरहेको छ । यसलाई बन्द गराउने तŒवहरू भने अहिले फेरि सक्रिय भएका छन् । बिचौलियाको आँखा यसमा परिसकेको छ । त्यसैले अब उद्योग जोगाउन जनताको साथ चाहिन्छ,’ उनले भनिन् । उद्योगबाट उत्पादन हुने साडी, कपडा तथा अन्य सामग्री नेपाली उपभोक्ताले नै प्रयोग गर्नुपर्नेमा मन्त्रीको जोड थियो । उनले उद्योगको सफलतामा नागरिकको सहभागिता अपरिहार्य रहेको बताइन् । ‘तपाईँहरूले पनि अब यहीँ उत्पादन भएको कपडा प्रयोग गर्नुस् । हामी पनि गर्छौँ,’ उनले भनिन् ।

मन्त्री यादवले उद्योग सञ्चालनका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थको दीर्घकालीन व्यवस्थापनमा सरकार केन्द्रित रहेको बताइन् । उनले केही दिनअघि किसानलाई कपास खेती विस्तार गर्न सार्वजनिक आह्वान गरिएको स्मरण गराउँदै स्वदेशमै कच्चा पदार्थ उत्पादन बढाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइन् ।

‘किसानलाई कपास खेती गर्न आग्रह गर्छु, ती सबै कपास सरकारले किन्छ । उद्योगलाई आवश्यक कच्चा पदार्थ स्वदेशमै उत्पादन गर्नुपर्छ,’ उनले भनिन् । सरकारले केही मेसिन मात्रै चलाएर प्रचारबाजी गरेको भन्ने आरोपबारे मन्त्री यादवले अस्वीकार गरिन् । उनले अघिल्लो सरकारले नौ करोड रुपैयाँ खर्च गर्दा उत्पादन सुरु हुन नसकेको तथ्यांक दिँदै अहिले करिब ३३ लाख रुपैयाँमै २० वटा लुम मर्मत गरेर सञ्चालनयोग्य बनाइएको बताइन् । 

‘यदि यो स्टन्टबाजी हो भने जनताले त्यही बुझ्लान् । तर, मलाई लाग्छ, हामीले काम गरेर देखाइरहेका छौँ । मूल्यांकन जनता आफैँले गर्छन्,’ उनले भनिन् ।

पुराना मेसिनलाई अटोमेटिक बनाइँदै, उत्पादन क्षमता तीन गुणासम्म बढ्ने दाबी
उद्योग पुनः सञ्चालनमा संलग्न टेक्सटाइल प्राविधिक राजप्रसाद अमात्यका अनुसार उद्योगका पुराना सटल लुमलाई आधुनिक अटोमेटिक प्रणालीमा रूपान्तरण गरिएको छ । ‘अहिले १० वटा मेसिनमध्ये तीनवटा पूर्ण अटोमेटिक बनाएका छौँ । बाँकीलाई पनि क्रमशः अटोमेटिक बनाउँदै छौँ,’ उनले भने । उनका अनुसार अटोमेटिक प्रणालीले उत्पादन क्षमता उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ । उनले अटोमेटिक मेसिनले जनशक्ति कम प्रयोग गरी उत्पादन बढी हुने बताए । ‘पहिले एउटा मेसिन चलाउन धेरै जनशक्ति चाहिन्थ्यो । अहिले अटोमेटिक भएपछि जनशक्ति कम लाग्छ र उत्पादन धेरै हुन्छ । सटल लुमले आठ घण्टामा २०–२५ मिटर कपडा निकाल्न सक्छ भने अटोमेटिक मेसिनले ६५ देखि ७० मिटरसम्म कपडा उत्पादन गर्न सक्छ,’ उनले भने ।

अमात्यका अनुसार उद्योगका मेसिन एक शताब्दी पुराना भएकाले तिनका पार्टपुर्जा पाउन कठिन छ । चीनले समेत यस्ता मेसिन उत्पादन गर्न छाडिसकेको अवस्थामा आवश्यक सामग्री ल्याएर पुराना मेसिनलाई नयाँ प्रविधिसहित पुनर्जीवित गर्न सकिने उनले बताए । अर्का प्राविधिक रमेशबहादुर भट्टराईका अनुसार अटोमेटिक प्रणालीपछि उत्पादन क्षमता उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि हुनेछ । ‘अब अटोमेटिक प्रणालीमा आएपछि कपडा उत्पादन धेरै बढ्छ । सबै मेसिन सञ्चालन गर्न सकियो भने उद्योगले ठुलो परिमाणमा उत्पादन गर्न सक्छ,’ उनले भने । उनका अनुसार मेसिनको मुख्य प्रणाली—डबी, सेभर, ब्रेक र क्लच—परिवर्तन गरेर आधुनिक बनाइएको छ ।

०३२ सालदेखि उद्योगसँग जोडिएका पुराना कर्मचारी भीष्मप्रसाद लम्सालले उचित मर्मत गरेपछि पुराना मेसिन पनि सहज रूपमा सञ्चालन गर्न सकिने भएको बताए । ‘मेसिन कहिल्यै बुढो हुँदैन, मान्छे बुढो हुन्छ । आवश्यक पुर्जा फेरेपछि यो फेरि नयाँजस्तै हुन्छ,’ उनले भने । उनका अनुसार पनि उद्योगका चार सय ८८ वटै मेसिन पुनः सञ्चालन गर्ने सम्भावना रहेको छ ।