इरानमा सुरक्षा बलले किन ताकिरहेको छ प्रदर्शनकारीको आँखा ?

इरानमा प्रदर्शनकारी र विशेषगरी लडाकुलाई आँखामा ताकेर गोली हानी निकै हिंसात्मक दमन गरिएको छ । शक्ति र सत्ताविरुद्ध लड्न साहस जुटाउनेलाई अन्धो बनाउनु देशको लामो इतिहासमा दमनको पछिल्लो कार्य हो । 

हालैका वर्षमा इरानी विद्रोहीविरुद्धको कारबाहीका क्रममा र २०२२ मा राष्ट्रव्यापी स्वतन्त्रता आन्दोलनका क्रममा प्रदर्शनकारीका आँखामा लगाइएको चोटपटकको आवृत्तिलाई सार्वजनिक निगरानीमा राखिएको छ । नजिकबाट गरिएका प्रहारबाट महिला, युवा र विद्यार्थी र कतिपय अवस्थामा यात्रुले पनि सम्पूर्ण आँखा वा दृष्टि गुमाएका छन् ।

यो सुरक्षा बलको एउटा रणनीतिको हिस्सा हो, जुन हामी अहिले फेरि देखिरहेका छौँ । वकिल तथा २००३ को शान्ति नोबेल पुरस्कार विजेता सिरिन इबादीले जनवरी ९ मा अनुमान गरिन् कि वर्षको सुरुमा विरोध प्रदर्शन सुरु भएदेखि कम्तीमा ४०० जनालाई बन्दुकसँग सम्बन्धित हमलाका कारण आँखामा चोट लागेर तेहरानका विभिन्न अस्पतालमा भर्ना गरिएको छ ।

आँखामा हुन्छ शक्ति
प्राचीन इरानी राजनीतिक संस्कृतिमा शक्ति र आँखा अभिन्न रूपमा जोडिएका छन् । म देख्छु, त्यसैले म जान्दछु । म देख्छु, त्यसैले म न्याय गर्छु । म देख्छु, त्यसैले म शासन गर्छु । यस्तो अवधारणा इरानको साहित्यिक र राजनीतिक क्षेत्रमा चल्छ । उदाहरणका लागि साहित्यकार तथा कवि फर्दौसी (१०औंँ शताब्दी) ले लेखेको साहनामह (राजाहरूको पुस्तक) मा अन्धोपनले राजनीतिक र ब्रह्माण्डीय पतनको कथात्मक संकेत दिन्छ । अन्धोपन पतन हुनुको पर्यायवाची पनि हो ।

साहनामहमा रुस्तमले एस्फन्डियारलाई तीरले अन्धो पारेको अंश इरानको राजनीतिक क्षेत्रका लागि एक प्रतीकात्मक दृश्य हो । आँखालाई लक्षित गरेर कथाले स्पष्ट रूपमा दृष्टि गुमाउनुलाई शक्तिको अयोग्यता र सार्वभौमिकता दाबी गर्ने सबै आधारहरूको अन्त्यसँग जोड्छ । ऐतिहासिक रूपमा अन्धोपनलाई राजनीतिज्ञलाई तटस्थ बनाउन एउटा हतियारको रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो । यो रगत नबगाई प्रतिद्वन्द्वी (राजकुमार वा प्रतिष्ठित) लाई हटाउने तरिका थियो, जुन अभिजात वर्गको सम्बन्धमा अपमानजनक मानिन्थ्यो । दृष्टिविहीन मानिसलाई मृत्युदण्ड दिइँदैनथ्यो, बरु तिनीहरूलाई राजनीतिक क्षेत्रबाट उन्मूलन गरिन्थ्यो ।

फारसका साह अब्बास द ग्रेट (जसले १५८८ देखि १६२९ सम्म शासन गरे) ले आफ्ना धेरै छोरानातिलाई दृष्टिविहीन बनाए । उनीहरूलाई उनले आफूविरुद्ध षड्यन्त्र रचेको वा सिंहासनको उत्तराधिकारको विरोध गरेको शंका गरे । १७४२ मा नादेर साहले आफ्ना छोरा, तत्कालीन सिंहासनका उत्तराधिकारी रेजा कोली मिर्जालाई दृष्टिविहीन बनाउन आदेश दिए, जुन फारसमा राजनीतिक मौन अभ्यासको प्रतीकात्मक कार्य थियो ।

प्रदर्शनकारीको आँखामा निसाना
इस्लामिक गणतन्त्रले दण्डको रूपमा आँखालाई निसाना बनाएको भन्ने आरोपलाई स्वीकार गर्दैन । तर, समकालीन दमनको समयमा प्रदर्शनकारीका आँखामा निसाना बनाउने घटनाको पुनरावृत्तिले प्रतीकात्मक निरन्तरता प्रकट गर्छ । एकपटक दुर्लभ, लक्षित, आँखामा आक्रमण गर्ने अभ्यास अब व्यापक छ, यद्यपि अधिकारीले यसलाई अस्वीकार गर्छन् । प्रदर्शनमा ‘गैरघातक’ भनिने हतियार प्रयोग गरिन्छ र तिनिहरूमा बिरलै रोक लगाइन्छ ।

समकालीन इरानमा आँखा राजनीतिक हतियार बनेको छ । प्रदर्शनकारीले जे देख्छन्, त्यसबारे भिडियो खिच्छन्, दस्ताबेजीकरण गर्छन् र चौतर्फी फैलाउँछन् । तस्बिरहरू प्रसारित हुन्छन्, अर्को देशको सिमानासम्म पुग्छन् र सरकारको दाबीलाई कमजोर बनाउँछन् । जब आँखामा प्रहार हुन्छ, तपाईं अरूलाई देख्न वा देखाउन सक्नुहुन्न, जसले गर्दा भिडियो खिच्न, प्रमाण दिने काममा अवरोध आउँछ । निसाना केवल व्यक्तिको दृष्टिकोण होइन, यो फराकिलो दृष्टिकोण हो, जसले इरानका सडकलाई अन्तर्राष्ट्रिय जनमतसँग जोड्छ ।

पुरातन समयमा विशेषगरी पुरुष अभिजात वर्गका लागि आरक्षित गरिएको दृष्टिविहीन बनाउने कार्यको विपरीत आजकल आँखासँग सम्बन्धित हिंसा मुख्यतया महिला र युवालाई लक्षित गरिन्छ । 

देखिने क्रूरताको निरन्तरता
डिसेम्बर २०२५ को अन्त्यतिर सुरु भएको सामूहिक विरोध प्रदर्शनपछि जारी दमन, राष्ट्रव्यापी इन्टरनेट बन्दपछि झनै तीव्र भयो । यो प्रदर्शनकारीमाथि गरिएको हिंसात्मक कार्यको प्रभाव कम गर्न सरकारले जानाजानी गरेको कार्य थियो । स्वतन्त्र चिकित्सा रिपोर्ट र साक्षीहरूको विवरणले इरानी अस्पताल हताहतले भरिएका (विशेषगरी आँखासँग सम्बन्धित) साथै धेरै इरानी प्रान्तमा भिड नियन्त्रण गर्न गोलीसहितको बन्दुकको प्रयोग भएको उल्लेख छ । यी चोटले पुष्टि गर्छ कि शरीर र विशेषगरी आँखा अझै पनि दमनकारी शासनको मुख्य निसाना हो ।

महिलाहरूको प्रत्यक्ष अनुभवले यी समकालीन अभ्यासको फरक कथा बताउँछ । २०२२ मा महसा जिना अमिनीको हत्यापछि इरानी समाजले महिलाले आन्दोलनको नेतृत्व गरिरहेको देखेको छ, जसमध्ये केहीलाई विरोध प्रदर्शनका क्रममा जानाजानी दृष्टिविहीन बनाइएको थियो । इतिहास राजनीतिक तटस्थताको टाढाको अतीतमा मात्र सीमित छैन, यो आजका महिलाको व्यक्तिगत शारीरिक अनुभवबाट पनि भरिपूर्ण छ, जहाँ आँखाको आघातलाई हिंसा र दृष्टिको क्षेत्रवरपर घुम्ने राजनीतिक संघर्षको संकेतको रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ ।

इस्लामिक गणतन्त्र राजतन्त्रको पवित्रताबाट अलग्गिएको हुन सक्छ, तर शरीरलाई व्यक्तिगत शक्ति ‘होल्ड’ गर्ने माध्यमका रूपमा लिइने प्राचीन सिद्धान्त अझै पनि अक्षुण्ण छ । राजाहरूले आफ्नो राजवंशको रक्षा गर्न आफ्ना प्रजालाई अन्धो बनाउने काम गर्थे भने सुरक्षा बलहरूले यसको अस्तित्व सुनिश्चित गर्न विकृति प्रयोग गर्थे । यो रणनीतिले विरोधाभाषपूर्ण प्रभाव उत्पन्न गर्छ । फारसमा प्राचीन समयमा राजनीतिक विनाशको हतियारको रूपमा अन्धो बनाउन प्रयोग गरिन्थ्यो । इतिहास दोहोरिँदैन तर यो इसारामार्फत जीवित रहन्छ । आँखामा गोली हानेर, इरानी सरकारले प्रभुत्वका लागि पुरानो नियम पुस्तिकालाई पुनर्जीवित गर्छ, व्यक्तिको देख्ने क्षमता खोस्नुहोस् र तपाईंले तिनीहरूलाई राजनीतिक रूपमा समाप्त पार्नुहोस् ।

(द कन्भर्सेसनका लागि फिरोजेह नाहवन्दीको आलेख)