- इरानको विरोध प्रदर्शन १९७९ मा भएको प्रदर्शनभन्दा व्यापक र भौगोलिक रूपमा ठुलो भए पनि यसले शासनलाई चुनौती दिन सक्नेछैन
इरान क्रान्तिपछिको इतिहासको सबैभन्दा खतरनाक क्षणमध्ये एकबाट गुज्रिरहेको छ । राष्ट्रव्यापी विरोध प्रदर्शन क्षणिकभन्दा पनि निरन्तर भएका छन् । देशभर अशान्तिको नयाँ लहर फैलिएसँगै हिंसा तीव्र भएको छ । वास्तविक मृत्यु हुनेको संख्या अझै प्रमाणित हुन सकेको छैन । यी घटनाले एउटा परिचित प्रश्नलाई पुनर्जीवित गरेका छन् ? के इरान अर्को १९७९ तिर जाँदै छ ?
यो तुलनामा भर पर्नुको कारण सहजै बुझ्न सकिन्छ । जनपरिचालन र द्रुत गतिमा दोहोरिएका विरोधका तस्बिरले शाहको शासनकालको अन्तिम महिनातिरको सम्झना गराउँछ । तैपनि, यो तुलना अन्तत: भ्रामक छ । १९७९ को क्रान्तिको सफलतालाई केवल जनपरिचालनले मात्र व्याख्या गर्न सकिँदैन । बरु, यो आयतोल्लाह रुहोल्लाह खोमेनीको नेतृत्वमा समन्वित विपक्षीको संगमस्थल र अझ भन्नुपर्दा अभिजात वर्गको असन्तुष्टिलाई प्रभावकारी रूपमा दबाउन असमर्थ सत्तारुढको अवस्था थियो । मोहम्मद रेजा शाहलाई क्यान्सर भएको थियो, उनलाई अत्यधिक औषधि दिइएको थियो र उनी स्पष्ट रूपमा अनिर्णयशील थिए । संकटको समयमा उनको नेतृत्व कमजोर भयो । राजनीतिक उथलपुथलबिच उनले दुईपटक देश छोडे, पहिलोपटक १९५३ मा प्रधानमन्त्री मोहम्मद मोसाद्देघले चुनौती दिएपछि र फेरि जनवरी १९७९ मा जब देशभर विरोध प्रदर्शन फैलियो ।
उत्तिकै महत्वपूर्ण कुरा, शाहको दमनकारी संयन्त्र खण्डित र सामाजिक रूपमा विषम थियो । शाहको केन्द्रीय गुप्तचर संगठन, (सावक) बाहेक, प्रहरी र फौजलाई सामाजिक व्यवस्था कायम राख्ने जिम्मेवारी दिइएको थियो भने इरानी सेनाले राजनीतिक दमनको सट्टा क्षेत्रीय रक्षामा ध्यान केन्द्रित गर्यो । यी संस्थामा व्यवस्थित वैचारिक जाँचको अभाव थियो र विविध सामाजिक तथा वैचारिक पृष्ठभूमिका कर्मचारीलाई आकर्षित गरिएको थियो । जब शाहले देश छाडे, प्रहरीका केही अंशले आफ्नो दमनकारी रणनीति बन्द गरे र सार्वजनिक व्यवस्था कायम राख्न प्रदर्शनकारीसँग सहकार्य गरे भने वरिष्ठ सैन्य कमान्डरले आत्म–संरक्षणलाई प्राथमिकता दिए र अन्तत: राजतन्त्र त्यागे ।
आजको अवस्था मौलिक रूपमा फरक छ । शाहको जस्तो नभई आयतोल्लाह अली खामेनीको नेतृत्व संकटको समयमा हिचकिचाहट वा अनिर्णयका रूपमा चिनिएको छैन । १९८९ मा सर्वोच्च नेताको पद ग्रहण गरेदेखि खामेनी इस्लामिक गणतन्त्रको गहन रूपान्तरणको साक्षी बनेका छन्, जसलाई म एक ‘ईश्वरतान्त्रिक’ सुरक्षा राज्यका रूपमा वर्णन गर्छु, जुन सामाजिक सहमतिभन्दा दमनमा बढी निर्भर छ । सर्वोच्च नेताका रूपमा उनले एक उच्च संस्थागत, एकताबद्ध, वैचारिक रूपमा प्रतिबद्ध र गहिरो रूपमा लगानी गरिएको जबर्जस्त संरचनाको अध्यक्षता गर्छन् । यो संरचनात्मक वास्तविकताले आज इरानमा क्रान्तिकारी परिवर्तनको सीमा परिभाषित गर्छ ।
इस्लामिक गणतन्त्रको जबर्जस्त शक्ति एउटै संस्थामा केन्द्रित छैन । बरु, यो शक्ति विस्तृत रूपमा फैलिएका तर अनिच्छुक कमान्ड शृंखला भएका अन्य संस्थामा वितरित छ । यी शक्ति इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स, बासिज, प्रहरी, गुप्तचर सेवा र तिनीहरूसँग जोडिएका सामाजिक सञ्जालभित्र केन्द्रित छन् । इरानका जबर्जस्त संस्थामा शासनका कट्टर समर्थकको प्रभुत्व छ । तिनको बफादारी केवल क्षणिक मात्र होइन, यो वैचारिक, संस्थागत र पुस्तागत पनि छ । उनीहरूको सामाजिक गतिशीलता, आर्थिक सुरक्षा र पहिचानको भावना शासन र खामेनीको नेतृत्वको अस्तित्वसँग जोडिएको छ । उनीहरूका लागि शासनको पतन राजनीतिक संक्रमण होइन, यो अस्तित्वको खतरा हो । संकटको क्षणमा यी बफादारले विरोधको प्रसारलाई रोक्न र अशान्तिलाई विदेशी समर्थित राजद्रोहको लेबल लगाउँदै प्रभावकारी रूपमा कार्य गर्छन्, हिंसाको आन्तरिक अवरोधलाई कम गर्छन् ।
फलस्वरूप, १९७९ मा भएका विरोध प्रदर्शनभन्दा व्यापक र भौगोलिक रूपमा ठुला प्रदर्शनले पनि शासनलाई मौलिक रूपमा चुनौती दिनेछैनन् । बरु, तिनले कडा दमन निम्त्याउनेछन् । यसले एउटा प्रमुख पाठलाई जोड दिन्छ : विरोध प्रदर्शनहरू आफैँले क्रान्ति निम्त्याउँदैनन् । क्रान्तिहरू तब हुन्छन्, जब सामूहिक अशान्ति अभिजात वर्गको परिवर्तनसँग जोडिन्छ । त्यो १९७९ मा भएको थियो, तर अहिले भएको छैन ।
यो सन्तुलनलाई परिवर्तन गर्न सक्ने कुरा भनेको विरोध मात्र होइन, शासनको नेतृत्व संरचनामा प्रत्यक्ष धक्का हो । बाह्य हस्तक्षेप, विशेषगरी संयुक्त राज्य अमेरिकाले सम्भवत: वरिष्ठ राजनीतिक र सैन्य अधिकारीलाई निसाना बनाएर अभिजात वर्गको समन्वयलाई बाधा पुर्याउन सक्छ । यस्तो दृष्टिकोणले खामेनीलाई नै हटाएमा मात्र शासनमा वास्तविक संकट उत्पन्न गर्नेछ । इस्लामिक गणतन्त्रमा शक्ति सर्वोच्च नेताको कार्यालय र उनको भित्री घेराभित्र धेरै केन्द्रीकृत गरिएको छ । उनको अचानक अनुपस्थितिले उत्तराधिकारबारे अभिजात वर्गको टकराव निम्त्याउन सक्छ र शीर्षमा एकता कमजोर बनाउन सक्छ ।
तर, हस्तक्षेपले बफादार एकतालाई पनि सुदृढ पार्न सक्छ । यदि खामेनी बाँचे भने इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स, बासिज र गुप्तचर सेवाभित्रका मुख्य समर्थकले लगभग निश्चित रूपमा उनको दर्जा अन्त्य गर्नेछन्, जसरी उनीहरूले अघिल्ला बाह्य टकरावमा गरेका थिए । ती परिस्थितिमा अभिजात वर्गको विद्रोह असम्भव रहनेछ ।
(गोलकर टेनेसी विश्वविद्यालयको राजनीति विज्ञान विभागका सहायक प्राध्यापक हुन्)
अलजजिराबाट
