डिजिटल क्रान्ति एक ऐतिहासिक र मौलिक परिवर्तन हो, जसले हाम्रो समाज, अर्थव्यवस्था, र जीवनशैलीलाई विगत केही दशकमा आमूल रूपमा रुपान्तरण गरिदिएको छ । डिजिटल क्रान्ति, जसलाई तेस्रो औद्योगिक क्रान्ति पनि भनिन्छ । यसको सुरुवात बीसौँ शताब्दीको उत्तरार्द्धतिर खासगरी सन् १९८० को दशकदेखि कम्प्युटर र माइक्रोप्रोसेसरहरूको विकाससँगै भयो र अहिले यो तीव्र गतिमा अगाडि बढिरहेको छ । माइक्रोप्रोसेसरहरूको विकास भनेको कम्प्युटरलाई ठुला कोठाबाट ल्यापटप, ट्याब्लेट र अन्तत: मोबाइल फोनको आकारमा ल्याउने र हरेक पुस्तामा त्यसको प्रशोधन क्षमतालाई कैयौँ गुणाले बढाउने ऐतिहासिक र निरन्तर प्रक्रिया हो । डिजिटल क्रान्तिका मुख्य आधारस्तम्भमध्ये पहिलो, ‘डिजिटाइजेसन’ अर्थात् सूचनालाई भौतिक कागजी स्वरूपबाट ‘बाइनरी कोड’ अर्थात् डिजिटल स्वरूपमा रुपान्तरण गर्ने प्रक्रिया हो । यसबाट जानकारीलाई सजिलै प्रतिलिपि गर्न, संग्रह गर्न र सम्पादन गर्न सकिन्छ ।
दोस्रो हो, कम्प्युटर र मोबाइल उपकरण । व्यक्तिगत र सस्ता कम्प्युटरको आगमनले प्रविधिको पहुँचलाई केन्द्रीकृत प्रयोगशाला वा कार्यालयबाट हरेक व्यक्तिको हातमा पुर्यायो । तेस्रो हो, इन्टरनेट र वल्र्ड वाइड वेब । यसले विश्वव्यापी सञ्जाल स्थापना गरी सूचनाको स्थानान्तरणको गति र दायरालाई कल्पनाबाहिर पुर्याइदियो । चौथो हो, कनेक्टिभिटी । यसले द्रुत गतिको इन्टरनेट, अप्टिकल फाइबर र मोबाइल नेटवर्कले मानिसलाई जुनसुकै वेला, जुनसुकै स्थानबाट जोड्न सम्भव बनायो । डिजिटल क्रान्तिले औद्योगिक उत्पादन प्रक्रियालाई स्वचालित बनायो र कार्यक्षमतालाई अत्यधिक बढायो । यसले कम लागतमा धेरै उत्पादन गर्न सम्भव भयो । नयाँ व्यापार मोडेलको उदय इ–कमर्स, गिग इकोनोमी र प्लेटफर्म अर्थतन्त्रको जन्म भयो, जसले परम्परागत मध्यस्थकर्ता र खुद्रा व्यापारलाई विस्थापित गर्यो । इन्टरनेटले गर्दा साना र मझौला व्यवसायले पनि विश्वव्यापी बजारमा सजिलै प्रवेश पाए, जसले गर्दा विश्वव्यापीकरणको गति तीव्र भयो ।
डिजिटल क्रान्ति अहिले पनि जारी छ, हामी यसको अर्को चरणमा प्रवेश गरिरहेका छौँ, जसलाई चौथो औद्योगिक क्रान्ति भनिन्छ । यस चरणमा डिजिटल, भौतिक र जैविक क्षेत्रबिचका सीमा धमिलिँदै गएका छन् । कृत्रिम बुद्धिमत्ता एआईलाई स्वास्थ्य सेवा, उत्पादन र यातायात प्रणालीमा एकीकृत गरिँदै छ । डिजिटल क्रान्तिले मानिसलाई थप शक्तिशाली बनायो, तर यसले जिम्मेवारीको नयाँ ‘सेट’ पनि लिएर आएको छ । यसलाई कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने कुराले नै हाम्रो भविष्य कस्तो हुन्छ भन्ने निर्धारण गर्छ । डिजिटल क्रान्ति एक विशाल परिवर्तनकारी शक्ति हो, जसले समाजका हरेक पक्षमा सकारात्मक र नकारात्मक दुवै प्रकारका गहिरो प्रभाव पारेको छ । यसलाई सन्तुलित दृष्टिकोणबाट बुझ्न आवश्यक छ । डिजिटल क्रान्तिले मानिसको जीवन सहज, ज्ञानमा पहुँचयोग्य र आर्थिक रूपमा बढी गतिशील बनाएको छ । इन्टरनेटका माध्यमबाट संसारभरिका ज्ञान, शैक्षिक सामग्री र अनुसन्धानमा तत्काल पहुँच सम्भव भएको छ । यसले शिक्षाको लोकतान्त्रीकरण गरेको छ । सामाजिक सञ्जालले परम्परागत मिडियाको नियन्त्रण तोडेको छ । सीमान्तकृत समुदाय र आमनागरिकले पनि आफ्नो आवाज उठाउन, अन्यायविरुद्ध बोल्न र राज्यलाई जवाफदेही बनाउन सक्ने शक्तिशाली माध्यम पाएका छन् । नवीन व्यापार मोडेलअन्तर्गत इ–कमर्स, गिग इकोनोमीजस्तै फुड डेलिभरी, ट्याक्सी सेवा र डिजिटल भुक्तानी प्रणालीले नयाँ आर्थिक अवसर सिर्जना गरेका छन् । भौगोलिक सीमा हटाइदिएर जहाँबाट पनि काम गर्ने संस्कृतिको विकास भएको छ, जसले महिला, अपांगता भएका व्यक्ति र दुर्गम क्षेत्रका मानिसलाई समेत रोजगारीका अवसर दिएको छ । दूरदराजका क्षेत्रबाट पनि विशेषज्ञ चिकित्सकसँग अनलाइन परामर्श लिन सम्भव भएको छ, जसले स्वास्थ्य सेवाको पहुँचमा सुधार गरेको छ । सरकारी सेवाहरूको डिजिटाइजेसनले प्रक्रियालाई पारदर्शी, छिटो र भ्रष्टाचारमुक्त बनाउँदै गएको छ । इमेल, भिडियो कल र च्याट एप्सले संसारका जुनसुकै कुनामा रहेका मानिससँग तत्काल र नि:शुल्क सञ्चार गर्न सम्भव बनाएका छन् । यसले परिवार, साथीभाइ र व्यापारिक सम्बन्धलाई बलियो बनाएको छ । डिजिटल क्रान्तिले समाजलाई धेरै शक्तिशाली उपकरण दिएको छ । यी उपकरणलाई हामीले सिर्जनात्मक र विध्वंसात्मक दुवै तरिकाले प्रयोग गर्न सक्छौँ । यसैले गर्दा यो दुई धारको तरबारजस्तै हो, जसलाई चलाउँदा ठुलो सावधानी र नैतिक जिम्मेवारीको आवश्यकता पर्छ । डिजिटल क्रान्तिलाई केवल नयाँ उपकरणजस्तै स्मार्टफोन, ल्यापटप प्रयोगका रूपमा मात्र बुझ्नु यसको गहिराइलाई नजरअन्दाज गर्नु हो । डिजिटल क्रान्ति वास्तवमा एक गहन र बहुआयामिक रूपान्तरण हो, जसले हाम्रो सांस्कृतिक, आर्थिक र सामाजिक संरचनालाई मौलिक रूपमा परिवर्तन गरेको छ । डिजिटल क्रान्तिलाई प्राविधिक विकास मात्र नभई मानव सभ्यतामा आएको एउटा नयाँ युगका रूपमा बुझ्नुपर्छ ।
एमालेजस्तो विशाल संगठन भएको पार्टीका लागि डिजिटल क्रान्तिले आन्तरिक व्यवस्थापनमा ठुलो अवसर सिर्जना गर्छ । एमालेले आफ्ना लाखौँ सदस्यको व्यक्तिगत विवरण, लेबी र क्रियाकलापलाई डिजिटल डाटाबेसमा व्यवस्थित गरेर संगठनलाई थप पारदर्शी र दक्ष बनाउन सक्छ । यसले कार्यकर्ता परिचालन र लक्षित समूहसम्म पुग्न सहयोग गर्छ । केन्द्रदेखि वडासम्मका कार्यकर्ताबिच तत्काल र प्रभावकारी सञ्चारका लागि विशेष डिजिटल प्लेटफर्मजस्तै एमालेको आफ्नै एप वा च्याट समूहको प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसले गुटगत विभाजन र सूचनाको अभावलाई कम गर्न मद्दत गर्छ । पार्टीका नेता तथा कार्यकर्तालाई डिजिटल साक्षरता, साइबर सुरक्षा र डाटा विश्लेषणबारे तालिम दिएर पार्टीको नीति–निर्माण क्षमतालाई आधुनिक बनाउन सकिन्छ । पार्टीभित्रको पुरानो शैलीको शक्ति संरचना र परम्परागत काम गर्ने बानीजस्तै भौतिक भेला र बैठकको अनिवार्यताले यस प्रकारको डिजिटल रुपान्तरणमा ढिलाइ गर्न सक्छ । डिजिटल युगमा हरेक गतिविधि, अभिव्यक्ति र निर्णयको तत्काल अडिट हुन्छ । पार्टीले आफ्नो आर्थिक पारदर्शिता, नेताहरूको जीवनशैली र जनसरोकारका विषयमा देखिएका अडानलाई प्रविधिमार्फत खुला गर्नुपर्छ, अन्यथा जेन–जी विद्रोहजस्ता आन्दोलनको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ । एमालेजस्तो पार्टीलाई लक्ष्य गरी फैलाउन सकिने दुष्प्रचार र ट्रोलिङको सामना गर्न एक बलियो र सक्रिय ‘डिजिटल वार रुम’ आवश्यक छ । युवाबिच मौलाएको विरोध र विद्रोहको संस्कृतिले गर्दा परम्परागत राजनीतिक दलका सकारात्मक सन्देशलाई विश्वास दिलाउन कठिन छ । केवल प्रशंसाको ‘इको चेम्बर’मा मात्र सीमित नभई वास्तविक समस्याको सम्बोधन डिजिटल माध्यमबाट गर्नुपर्छ ।
डिजिटल क्रान्तिले एमालेको विचारधारा र नीतिनिर्माण प्रक्रियालाई आधुनिक बनाउन दबाब दिएको छ । पार्टीले अब परम्परागत आकलनको सट्टा ‘बिग डाटा एनालिटिक्स’, सर्वेक्षण र सामाजिक सञ्जालको भावना प्रयोग गरी वास्तविक जनमत र आवश्यकताका आधारमा नीति निर्माण गर्नुपर्छ । पार्टीले आफ्नो समृद्ध नेपाल, सुखी नेपालीको नारालाई कार्यान्वयन गर्न डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्कलाई उच्च प्राथमिकता दिनुपर्छ । यसमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता, फिनटेक र स्थानीय डिजिटल उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्ने स्पष्ट नीति हुनुपर्छ । एमालेको भावी समाजवादको खाकाले कसरी डिजिटल प्रविधिको प्रयोग गरी असमानता कम गर्ने, सेवाहरूमा पहुँच बढाउने र उत्पादन बढाउने भन्ने विषयलाई स्पष्ट रूपमा समावेश गर्नुपर्छ । डिजिटल क्रान्ति एमालेको भविष्यलाई सिध्याउने होइन, बरु आफ्नो स्वरूप परिवर्तन गर्न बाध्य पार्ने एउटा निर्णायक मोड हो । एमालेले प्रविधिलाई केवल प्रचारको माध्यमको रूपमा मात्र नभई, संगठनात्मक शुद्धीकरण, पारदर्शी सुशासन र डाटा–आधारित नीति–निर्माणका आधारका रूपमा आत्मसात् गर्नुपर्छ । पार्टीले परम्परागत ढाँचा र पुरानो शैलीको राजनीतिलाई नै निरन्तरता दियो भने यो डिजिटल क्रान्तिले जन्माएको नयाँ राजनीतिक शक्ति र युवा मतदाताबाट विच्छेद भएर पछाडि पर्न सक्छ । एमालेको भविष्य डिजिटल युगमा उसले आफूलाई कति छिटो र प्रभावकारी रूपमा आन्तरिक एवं बाह्य रुपान्तरण गर्न सक्छ भन्नेमा निर्भर गर्छ । डिजिटल क्रान्तिलाई एमालेले आफ्नो संगठनलाई सुदृढ पार्न, जनतासँगको सम्बन्ध गहिरो बनाउन र प्रभावकारी शासनका लागि सदुपयोग गर्न सक्छ । यसका लागि पार्टीले स्पष्ट रणनीतिक योजना निर्माण गर्नुपर्छ ।
जनसम्पर्क र चुनावी रणनीतिअन्तर्गत डाटा एनालिटिक्स प्रयोग गरी लक्षित वर्गसम्म प्रभावकारी रूपमा पुग्ने र जनमतको सही बुझाइ विकास गर्न सामाजिक सञ्जालको विश्लेषणका लागि जनमत निगरानी कक्ष स्थापना गरेर सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन मिडिया र ब्लगहरूमा पार्टीप्रतिको भावना विश्लेषण गर्न सकिन्छ । जनमतको वास्तविक रुझान बुझ्न, तुरुन्तै गलत सूचनाको खण्डन गर्न र नकारात्मक टिप्पणीलाई सकारात्मक सन्देशमा बदल्न केन्द्रीय तहमा डाटा एनालिस्ट, सफ्टवेयर इन्जिनियर र डिजिटल मार्केटिङ विशेषज्ञ सम्मिलित एक स्थायी आइटी/टेक्नोलोजी विभाग स्थापना गर्न सकिन्छ । एमालेको भविष्यका लागि डिजिटल क्रान्ति अनिवार्य आवश्यकता हो । यो केवल चुनावी प्रचारको साधन होइन, बरु संगठनको मेरुदण्ड र सुशासनको आधार बन्नुपर्छ । उपर्युक्त रणनीतिलाई सही कार्यान्वयन गर्न सकेमा, एमालेले आफूलाई आधुनिक, पारदर्शी र युवापुस्ताको आकांक्षा बुझ्ने पार्टीका रूपमा स्थापित गर्न सक्छ । डिजिटल क्रान्ति र राजनीतिक आन्दोलन एक–अर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन् । डिजिटल क्रान्तिले राजनीतिक आन्दोलनको प्रकृति, गति र पहुँचलाई मौलिक रूपमा परिवर्तन गरिदिएको छ । यसलाई डिजिटल विद्रोह पनि भनिन्छ, जहाँ प्रविधिले नागरिकलाई संगठित हुन, आफ्ना विचार व्यक्त गर्न र सत्तालाई चुनौती दिन अभूतपूर्व शक्ति प्रदान गरेको छ । डिजिटल क्रान्तिले आन्दोलनका परम्परागत स्वरूपलाई चुनौती दिएको छ । परम्परागत आन्दोलनजस्तै नेपालको ०४६ वा ०६२/६३ को आन्दोलनलाई नेतृत्व दिन निश्चित राजनीतिक दल वा स्पष्ट नेताको आवश्यकता पथ्र्यो । आज सामाजिक सञ्जाल र च्याट प्लेटफर्महरूले आन्दोलनलाई विकेन्द्रीकृत र नेताविहीन बनाइदिएको छ । हालै नेपालमा जेन–जी पुस्ताले डिजिटल क्रान्तिलाई राजनीतिक आन्दोलनको मुख्य हतियार बनाएको सर्वविदितै छ । डिजिटल क्रान्तिले केवल प्रविधि मात्र नभई राजनीतिक दलहरूको संगठन, सञ्चालन र जनतासँगको अन्तत्र्रिmयालाई पनि रुपान्तरण गर्दै छ । राजनीतिक आन्दोलनलाई अत्यधिक शक्तिशाली, छिटो र व्यापक बनाएको छ । डिजिटल क्रान्तिले एमालेलाई पुरानो पार्टीको छविबाट माथि उठेर नेपालको भविष्यको आवश्यकता बुझ्ने दूरदर्शी र उत्तरदायी शक्तिका रूपमा स्थापित गर्ने अपरिहार्य मार्ग देखाएको छ । एमालेका लागि डिजिटल क्रान्ति केवल प्रचार गर्ने माध्यम मात्र नभई राजनीति गर्ने तरिकामै परिवर्तन ल्याउने मौका हो । यसलाई कार्यान्वयन गरेमा मात्र एमाले २१औँ शताब्दीको नेतृत्व गर्न सक्ने एक आधुनिक र उत्तरदायी शक्तिका रूपमा स्थापित हुनेछ ।
