जब पावेल दुरोभ गत शनिबार आफ्नो निजी जेटमा फ्रान्स आइपुगे, तब उनलाई उनको सन्देश एप टेलिग्राममार्फत अपराधलाई सहजीकरण गरेको आरोपमा प्रहरीले पक्राउ गर्यो । लगत्तै, एक फ्रान्सेली न्यायाधीशले उनको हिरासत अवधि ९६ घण्टासम्म बढाइदिए । टेलिग्रामले दुरोभविरुद्धको आरोपलाई अस्वीकार गरेको छ । एक विज्ञप्तिमा कम्पनीले ‘त्यो मञ्चको दुरुपयोगका लागि मञ्च वा यसका मालिक जिम्मेवार छन् भनेर दाबी गर्नुको कुनै तुक छैन’ भनेको छ ।
यो मामिलाको दूरगामी अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव हुन सक्छ, टेलिग्रामका लागि मात्र नभई अन्य विश्वव्यापी ठुला प्रविधि कम्पनीका लागि पनि यो लागू हुनेछ ।
सन् १९८४ मा रुसमा जन्मेका पावेल दुरोभसँग फ्रान्सेली नागरिकता पनि छ । यसले रुस–युक्रेन युद्धमा आफ्नो एपको भूमिका र चरमपन्थी समूह एवं अपराधीले एपको व्यापक प्रयोगका बाबजुद पनि उनले किन स्वच्छन्द ढंगले यात्रा गरे भन्ने तथ्यको व्याख्या गर्न सक्छ । दुरोभले सन् २००६ मा सामाजिक सञ्जाल ‘भिकोन्ट्याक्टे’ सुरु गरेका थिए र यो रुसमा अहिले पनि लोकप्रिय छ । यद्यपि यो एपमा भएको सञ्चालन विवादका कारण उनले सन् २०१४ मा कम्पनी छाडेका थिए ।
दुरोभले भिकोन्ट्याक्टे छोड्नुअघि नै टेलिग्राम निर्माण गरेका थिए । टेलिग्रामले ‘एन्क्रिप्टेड’ सञ्चार प्रदान गर्छ, जसले अपराध अनुगमनलाई जटिल बनाउँछ, तर अधिनायकवादी सत्ताविरुद्ध प्रतिरोध गर्न भने मद्दत गर्छ । दुरोभ एलोन मस्क र मार्क जुकरबर्गजस्ता प्राविधिक व्यक्तित्वसँग जोडिएका छन् र उनलाई उदारवादी प्रविधि समुदायको समर्थन पनि छ । यद्यपि टेलिग्रामले दुरोभको जन्मभूमि रुसमै पनि कानुनी चुनौतीको सामना गरिरहेको छ ।
दुरोभ पक्राउ गर्न फ्रान्सेली अधिकारीका लागि एक अस्वाभाविक पात्र हुन् । मेटाको ह्वाट्सएप म्यासेन्जर एप पनि इन्क्रिप्टेड छ र यसले आफ्ना प्रयोगकर्ता अत्यधिक भएको दाबी गर्छ । त्यसैगरी सामाजिक सञ्जाल एक्स (यसअघि ट्विटर) मा द्वेषी अभिव्यक्ति र अन्य आपत्तिजनक सामग्रीलाई विनाकुनै हिच्किचाहट प्रसार गर्न दिइन्छ । र, अहिलेसम्म दुरोभ आफैँ अवैधानिक सामग्री निर्माणमा संलग्न भएको प्रमाण देखिँदैन । वास्तवमा उनलाई टेलिग्राम एप सञ्चालन गरेर अप्रत्यक्ष रूपमा गैरकानुनी सामग्री उत्पादन गर्न सहयोग गरेको आरोपमा पक्राउ पारिएको हो । दुरोभको विशिष्ट पृष्ठभूमिले उसलाई किन निसाना बनाइयो भनेर व्याख्या गर्न सकिन्छ ।
धेरै प्रमुख प्राविधिक व्यक्तित्वविपरीत उनी अमेरिकी नागरिकता धारण गर्दैनन् । उनी इन्टरनेट गतिविधिका सन्दर्भमा समस्याग्रस्त इतिहास र युक्रेनसँगको द्वन्द्वका कारण कमजोर अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा भएको रुसबाट आएका हुन् । यद्यपि उनको एप विश्वव्यापी रूपमा महŒवपूर्ण छ, तर उनको एपमा मेटाजस्ता प्रमुख कम्पनीमा झैँ व्यापक कानुनी स्रोतको अभाव छ । यी कारक मिलेर विकसित नियामक ढाँचाको कार्यान्वयन परीक्षणका लागि उनलाई पक्राउ गर्नुपर्ने सम्भाव्य व्यक्ति बनाउँछ ।
दुरोभको गिरफ्तारीले सामाजिक सञ्जाल एपमा आउने सामग्रीका लागि एपले कति जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ भन्नेमा चलिरहेको बहसलाई जोड दिन्छ । टेलिग्राम, ह्वाट्सएप, मेटाको फेसबुक र मस्कको एक्सजस्ता एपले विश्वव्यापी रूपमा काम गर्छन् र यिनले विभिन्न कानुनी वातावरणको सामना गर्छन् । नतिजा यी एपमाथि लगाइएको जुनसुकै नियमनले एपको सेवालाई विश्वव्यापी रूपमा प्रभाव पार्छ, अर्थात् जटिल र प्रायः प्रभावकारी नियमनमा बाधा पुर्याउँछ ।
एकातर्फ गैरकानुनी सामग्रीका लागि एपलाई जवाफदेही बनाउन वा प्रयोगकर्ताको पहिचान विवरण खुलाउन दबाब छ । रुसमा, टेलिग्रामले युक्रेन युद्धविरुद्ध संगठित प्रदर्शनकारीको नाम खुलाउनुपर्ने मागको सामना गरेको थियो । अर्कातर्फ अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका पक्षधरले प्रयोगकर्तालाई एपमा लगाइने प्रतिबन्धको विरोध गर्छन् र राजनीतिक टिप्पणीकारले प्रायः आफ्नो विचारमाथि ‘सेन्सरसिप’ (नियमन) भएको दाबी गर्छन् ।
यी विरोधाभासले नियमन र प्रवर्तनलाई जटिल बनाउँछ । यसले प्रायः एपलाई फाइदा पुर्याउँछ किनभने एपले आफ्नो सञ्चालनमा पर्याप्त नियन्त्रणको प्रयोग गर्छन् । यो जटिलताले कसरी एपले जनमतलाई प्रभाव पार्छ र सामग्री प्रकाशकका रूपमा कार्य गर्छ भनेर अस्पष्ट पार्न सक्छ । उदाहरणका लागि गुगल र फेसबुकले अस्ट्रेलियाको समाचार मिडिया बार्गेनिङ कोडको विरोध गर्न राजनीतिक रूपमा उन्मुख सामग्री प्रचार गरेर आफ्नो सान्दर्भिकताको प्रयोग गरेका थिए । यसबाहेक एपको डिजाइनले सामग्रीको दृश्य र सिफारिसलाई असर गर्छ र घृणायुक्त अभिव्यक्तिले कहिलेकाहीँ संलग्नता बढाउँछ ।
एपलाई तिनको सामग्री मध्यस्थता अभ्यासका लागि जवाफदेही हुन दबाब बढ्दो छ । युरोपमा मिडिया स्वतन्त्रता ऐनले समाचार निर्माता र तिनको सामग्रीलाई स्वेच्छाचारी रूपमा हटाउन वा प्रतिबन्ध लगाउने प्रयासमा रोक लगाउँछ, जब कि डिजिटल सेवा ऐनले अवैध सामग्री हटाउने संयन्त्र अनिवार्य गर्छ । अस्ट्रेलियाको अनलाइन सुरक्षा ऐनले एपमार्फत हुने क्षतिलाई रोक्ने लक्ष्य राखेको छ, तर हालैको एक एक्स समावेश भएको मुद्दाले यसको प्रभावकारिता सीमित हुन सक्ने सुझाव दिन्छ ।
दुरोभ हाल हिरासतमा छन् र आगामी दिनमा के नतिजा आउँछ भन्नेमा स्पष्टता छैन । यद्यपि उनले आरोपको सामना गरे र उनीमाथि सफलतापूर्वक अभियोग लगाइयो भने यसले फ्रान्सका लागि प्रविधि एप र तिनका मालिकविरुद्ध बृहत् रूपमा कारबाही गर्नका लागि नजिर निर्माण गर्न सक्छ । यसले विश्वव्यापी रूपमा पश्चिम र अन्य ठाउँमा रहेका देशलाई आफ्नै अनुसन्धान सञ्चालन गर्न प्रेरित गर्न सक्छ । नतिजा प्राविधिक एपले आफूले होस्ट गर्ने आपराधिक सामग्रीमा धेरै गम्भीर दृष्टिकोण अपनाउन सक्छन् ।
(कोस्की सिड्नी विश्वविद्यालयको स्कुल अफ मिडिया एन्ड कम्युनिकेसन्सका उत्तर–विद्यावारिधिका शोधकर्ता हुन्)
द कन्भर्सेसनबाट
