रुसी विपक्षी अगुवा एलेक्सी नाभाल्नीको रहस्यमय मृत्युलाई क्रेमलिनका आलोचकले रुसको लोकतान्त्रिक राजनीतिको अवसानको प्रमाणका रूपमा तेस्र्याएका छन् । आलोचकका अनुसार कुनै पनि परिवर्तन वा लोकतान्त्रिक शासनको फिर्ती चुनावबाट नभई राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनलाई सत्ताच्युत गर्ने लोकप्रिय आन्दोलनबाट हुनेछ । रुसमा राष्ट्रपतीय निर्वाचन हुनु केही साताअघि नाभाल्नीको मृत्यु भएको छ । यो चुनावमा यदि पुटिनले जितेमा उनी आगामी ६ वर्षसम्म रुसका राष्ट्रपति रहनेछन् ।
अहिले पुटिनविरुद्ध उम्मेदवारी दिने गम्भीर विपक्षी उम्मेदवार छैनन् । युक्रेन युद्धविरुद्ध आवाज उठाउने एक मात्र उम्मेदवार बोरिस नादेझ्दिनलाई हालै राष्ट्रपति पदमा प्रतिस्पर्धा गर्न अयोग्य ठहर्याइएको छ । सन् २०२० को संविधान संशोधनले राष्ट्रपति बन्ने सीमालाई हटाएको छ, अर्थात् पुटिन सन् २०३६ सम्म पदमा रहिरहन सक्छन् । यस अवस्थामा रुसको विपक्षीको अवस्था के हुन्छ र मुलुकमा तीव्र रूपमा विलुप्त भइरहेको लोकतन्त्रको अवस्था के हुन्छ ? कसले नाभाल्नीको स्तरमा रुसका तानाशाहविरुद्ध अभियान चलाउन सक्छ ?
रुसमा लोकतन्त्रको अवसानको दाबी कैयौँपटक गरिएको छ । पुटिन सत्तामा आएको पाँच वर्षमै कैयौँ विश्लेषकले विश्वसनीय विपक्षी राजनीतिक दल नभएको औँल्याएका थिए । रुसको उत्कृष्ट मत सर्वेक्षण मानिने लेभाडा सेन्टरका अनुसार सन् २००४ को मध्यमा ४२ प्रतिशत रुसीले मात्रै रुसमा राजनीतिक विपक्षी रहेको विश्वास गरेका थिए । त्यसवेलासम्म क्रेमलिन सत्ताविरोधी लिबरल रसियाका वरिष्ठ विपक्षी नेता सर्गेई युसेनकोभलाई मस्कोमा सन् २००३ मा गोली हानी हत्या गरिएको थियो । खोज पत्रकार अन्ना पोलित्कोभ्स्काया, अभियन्ता सर्गेई म्याग्निस्त्कीलगायत चर्चित विपक्षीको हत्याको सिलसिला जारी रह्यो । एलेक्जेन्डर लित्भिनेन्को, बोरिस बेरेजोभ्स्कीलगायत मुलुक छोडेका आलोचक पनि निर्वासनमा तारो बनेका थिए ।
सन् २०१५ मा येल्तसिनकालका उपप्रधानमन्त्री र यल्तसिनका उत्तराधिकारी मानिएका बोरिस नेम्त्सोभलाई मस्कोमा गोली हानेर हत्या गरिएको थियो । हत्या भएको भोलिपल्ट उनले रुसले युक्रेनमाथिको आकस्मिक हमला र क्रिमियाको राज्य हरणविरुद्ध ठूलो विरोधको मार्च गर्ने भएका थिए । सन् २०२० मा साइबेरियाको एक आन्तरिक उडानमा नाभाल्नीलाई विष दिँदा उनी रुसी विपक्षको केन्द्र भएका थिए । उनलाई विष दिइनु, जनवरी २०२१ मा उनी रुस फर्किनु, पुनः पक्राउ पर्नु र सन्देहास्पद अभियोगमा जेल जाकिनुले पुटिनको उत्साह झल्काउँथ्यो ।
सख्त बन्दै गएका पुटिन : फेब्रुअरी २०२२ मा रुसले युक्रेनमाथि अतिक्रमण गर्दा भिन्न मतलाई दमन गर्ने कठोर कानुन ल्याइएका थिए । यिनै नयाँ कानुनअन्तर्गत कैयौँ विपक्षी व्यक्तिलाई गिरफ्तार गरिएको थियो, जसले करिब–करिब रुसको विपक्षलाई सिध्याएको थियो । नयाँ कानुनअन्तर्गत पहिलोपटक बालबालिकालाई गिरफ्तार गरिएको थियो ।
थुप्रै उच्च प्रोफाइलका विरोधीले सजाय व्यहोरिरहेका छन् । कलाकार एवं लेखक सासा स्कोचिलेन्कोलाई युक्रेन अतिक्रमणको केही समयमै अप्रिल २०२२ मा सुपरमार्केटको लेबल बदलेर युद्धविरोधी सन्देश लेखेका कारण सात वर्षको जेल सजाय सुनाइएको छ । यस कदमले थुप्रै युद्धविरोधी प्रदर्शनकारी सडकमा आउनबाट निरुत्साहित बनाइदिएको छ । अहिले रुसका चर्चित विपक्षी व्यक्तित्व कि निर्वासनमा छन् कि जेलमा ।
रुसी मूलका बेलायती पत्रकार एवं अभियन्ता भ्लादिमिर कारा–मुर्जालाई युक्रेन अतिक्रमणको विरोध गर्दा ‘देशद्रोह’ मुद्दामा सन् २०२२ मा २५ वर्षको जेल सजाय सुनाइएको छ । त्यसैगरी विपक्षी नेता इल्या यासिनलाई पनि २५ वर्षको जेल सजाय सुनाइएको छ । यसबाहेक पूर्वसम्भ्रान्त मिखाइल खोदोर्कोभ्स्की, पुटिनका पहिलो प्रधानमन्त्री मिखाइल कस्यानोभ र पूर्वविश्व चेस च्याम्पियन ग्यारी कास्पारोभ विदेश पलायन भएका छन् । निर्वासनमा जाने सबै पुटिनका आलोचक हुन् र यसले परिवर्तनलाई कठिन बनाएको छ ।
आशाका किरण बाँकी छन् ? : यी तमाम सख्तीका बाबजुद रुसी राजनीतिक ठन्डीमा आशाका किरण मौजुद छन् । नाभाल्नीको मृत्युको खबर अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा फैलिँदा उनकी श्रीमती युलिया नाभाल्नाया म्युनिख सुरक्षा सम्मेलनमा विश्वनेतामाझमा आएकी थिइन् । उनले आफ्ना श्रीमान्को कामलाई निरन्तरता दिने वाचा गरेकी छिन् । उनले ‘एलेक्सी र सबैका लागि हामीले गर्न सक्ने भनेको संघर्ष हो । हामी एकताबद्ध भए मात्रै मुठी बन्छ, जसले यो उन्मादी सत्तालाई हिर्काउन सकिन्छ । पुटिन, उनका साथी, बर्दीधारी डाँका, चोर र हत्याराले हाम्रो मुलुकलाई विकलांग बनाइदिएका छन्’ भनेकी थिइन् । उनको यो संकल्पले रुसमा र बाहिर विपक्षलाई बहाली गर्न सक्छ ।
यसबाहेक रुसी महिलाको एक समूहले आफ्नो आवाज रुसभर मुखर बनाउँदै गएका छन् । काउन्सिल अफ मदर्स एन्ड वाइभ्सले (आमा एवं श्रीमती परिषद्) सन् २०२२ को शरद याममा आरक्षित सेनालाई तैनाथ गर्ने पुटिनका निर्णयविरुद्ध कडा प्रतिक्रिया जनाएका थिए । यसले रुसी राष्ट्रपति र उनको सरकारको अनुमोदन मूल्यांकन उल्लेखनीय ढंगले घटेको थियो । क्रेमलिनले यो समूहसँग भेट्न खोजेको थियो, तर यो समूहले राष्ट्रपतिसँग नभेट्ने बतायो । र, एक बैठकमा सरकारपरस्त संस्थाका महिला समूहसँग वार्ता भएको थियो । पछि काउन्सिल अफ मदर्स एन्ड वाइभ्सलाई ‘विदेशी एजेन्ट’को संज्ञा दिइयो र जुलाई २०२३ मा बन्द गरियो ।
काउन्सिलको उद्देश्य युद्धको विरोध गर्नुभन्दा पनि युक्रेनमा तैनाथ सेनाको फिर्ती माग हो । तर, युद्ध जति लामो जान्छ, त्यति नै आमा र श्रीमतीले आफ्ना प्रियजन गुमाउनेछन् । र, थुप्रै महिला यसलाई लिएर चिन्तित छन् । पुटिनको सत्ता उन्मादबीच श्रीमान् गुमाएकी युलिया नाभाल्नायाको आवाज सम्भवतः रुसका चिन्तित महिलाको आवाजसँग मिल्नेछ ।
(हल बाथ विश्वविद्यालयका रुसी एवं उत्तर–सोभियत राजनीतिका उप–प्राध्यापक हुन्) द कन्भर्सेसनबाट
