कुनै समय बाँके, बर्दिया र कैलाली धान उत्पादनमा देशकै अग्रणी मानिन्थे । महाकाली राइस मिल, टन्डन राइस मिल, कर्णाली राइस मिलजस्ता ठुल्ठूला चामल मिलहरू सोही क्षेत्रमा सञ्चालनमा थिए । यस्तै, पूर्वको झापा, मोरङ, सुनसरीमा खुलेका ठुल्ठूला चामल मिलबाट देशभित्र खपत भएर बढी भएको धानचामल भारतको कोचिनसम्म निर्यात हुन्थ्यो । एक समय देशको व्यापार सन्तुलनको ठूलो स्रोत नै धान चामलको निर्यात मानिन्थ्यो । तीन दशकअघि पञ्चायतकालसम्म पनि नेपालबाट करोडौँ मूल्यबराबरको धान–चामल निर्यात हुने गरेको नेपाल चामल, तेल, दाल उद्योग संघका अध्यक्ष सुबोधकुमार गुप्ताले बताए ।
तर, अहिले अवस्था फेरिएको छ । किसानहरू धान खेतीबाट पलायन हुदै जाँदा देश चामलमा परनिर्भर बनेको छ । नेपालबाट जुन देशमा धान–चामल निर्यात हुन्थ्यो, त्यही देशबाट अर्बौँ रुपैयाँको धान–चामल आयात गरेर उपभोग गर्न थालिएको छ । चालू आर्थिक वर्षको पहिलो १० महिनामै भारतबाट ४२ अर्ब रुपैयाँको धान–चामल आयात भएको छ । देशभित्र उत्पादित धानले चामल उद्योग तीन महिना पनि चल्न नसक्ने अवस्था सिर्जना भएपछि भारतबाट धान आयात गरेर मिल चलाउनुपर्ने बाध्यता रहेको उद्योगी बताउँछन् । कच्चा पदार्थको अभाव, उत्पादन लागत, सरकारी प्रोत्साहन नहुनु, तयारी चामल आयातमा कम ड्युटीलगायत कारणले स्वदेशी चामल उद्योग धमाधम बन्द भएको वीरगन्ज उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्षसमेत रहेका खाद्यान्न उद्योगी गुप्ताले बताए । अहिले धेरै चामल मिलले भारतबाट धान आयात गरेर कुटानी गर्दै आइरहेका छन् ।
देशभित्र रहेका ठूला–साना करिब तीन हजार चामल उद्योगमध्ये अधिकांश रुग्ण अवस्थामा रहेको र बन्द हुने क्रम पनि जारी नै रहेको गुप्ताको भनाइ छ । एकातिर पुराना स्थापित चामल उद्योग बन्द भइरहेको छन् भने अर्कोतिर धमाधम नयाँ चामल उद्योग सञ्चालनका लागि दर्ता भइरहेका छन् । चालू आर्थिक वर्षमा देशका विभिन्न ठाउँमा चामल उद्योग सञ्चालन गर्न नौवटा चामल मिल उद्योग विभागमा दर्ता भएका छन् । जसमा पाँच अर्ब २१ करोड रुपैयाँ लगानीको प्रतिबद्धता गरिएको छ ।
बुद्ध एयरका प्रबन्ध निर्देशक वीरेन्द्रबहादुर बस्नेतले पुख्र्यौली थलो मोरङको बेलबारी– ९ मा ४० करोड रुपैयाँ लगानी गरेर अत्याधुनिक चामल उद्योग सञ्चालन गर्दै छन् । आरजु राइस मिलमा अहिले धमाधम पूर्वाधार निर्माणको काम भइरहेको छ । यो उद्योग आगामी हिउँददेखि सञ्चालनमा ल्याउने उनले बताए । उद्योगले धानको न्यूनतम समर्थन मूल्य प्रतिकिलो ३० रुपैयाँ तोकेर किसानसँग धान खरिद गर्न सुरु गरिसकेको छ । दुई दशकदेखि कृषिमा यान्त्रिकीकरणमार्फत कृषकलाई धानखेतीमा हौसाइरहेका उनले चामल मिल खोलेर व्यावसायिक सम्भावना देखाउन लागेका हुन् । ‘हामीले मोरङको डाँगीहाटमा नमुना प्रोजेक्ट सञ्चालन गर्दै छौँ’ उनले भने, ‘सप्तरी र सिराहासम्म स्थानीय र किसानहरूलाई साझेदार बनाएर १० वटा चामल उद्योग खोल्ने योजना छ ।’ आरजु राइस मिलले चैते र अगनी गरी वार्षिक २० हजार मेट्रिकटन धान र १० हजार मेट्रिकटन मकै अटाउने भण्डारगृह बनाइरहेको छ । यो मिलको उत्पादन क्षमता भने प्रतिघन्टा चार टन रहनेछ ।
पोखराबाट उदाएको लक्ष्मी ग्रुपले नवलपरासीको रामग्राम नगरपालिका– १३ मा उद्योग सञ्चालन गर्ने गरी सिद्धिलक्ष्मी फुड्स प्रालि दर्ता गरिसकेको छ । १९ साउन ०७८ मा दर्ता गरिएको उद्योगमा एक अर्ब १३ लगानी गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ । दुई २४ जनालाई रोजगारी दिने प्रतिबद्धता जनाएको उद्योग सञ्चालनका लागि दुई हजार केभिए विद्युत् लाइन आवश्यक पर्नेछ । यो उद्योगले वार्षिक ३३ हजार ८४० मेट्रिकटन चामल, बाइप्रडक्टका रूपमा १० हजार आठ सय मेट्रिकटन कनिका, सात हजार नौ सय २० मेट्रिकटन ब्रान, दुई हजार १६० मेट्रिकटन रिजेक्टेड राइसलगायत उत्पादन गर्नेछ ।
यसै वर्ष पर्साको वीरगन्ज महानगरपालिका– ३२ मा चामल उद्योग स्थापना गर्ने गरी उद्योग विभागमा त्रिवेणी राइस इन्डस्ट्रिज प्रालि दर्ता भएको छ । यो उद्योगमा ४८ करोड लगानी र ८८ जनालाई रोजगारी दिने प्रतिबद्धता जनाइएको छ । एक हजार केभिए विद्युत् लाइन आवश्यक पर्ने उद्योगबाट वार्षिक ३० हजार मेट्रिकटन चामल र बाइप्रडक्टका रूपमा सात हजार दुई सय मेट्रिकटन कनिका, चार हजार दुई सय मेट्रिकटन ब्रान र सात हजार पाँच सय ६० मेट्रिकटन भुस उत्पादन हुनेछ ।
यस्तै, मोरङको बुढीगंगा नगरपालिका– ५ मा ३६ करोड ३० लाख रुपैयाँ लगानीमा स्वस्तिक राइस एन्ड दाल मिल खुल्ने भएको छ । यो उद्योगबाट वार्षिक १८ हजार नौ सय ५१ मेट्रिकटन चामल, बाइप्रडक्टका रूपमा ६ हजार ४८ मेट्रिकटन कनिका, चार हजार चार सय ३५ मेट्रिकटन ब्रान, १२ सय १० मेट्रिकटन रिजेक्टेड चामल र आठ हजार चार सय ६७ मेट्रिकटन भुस उत्पादन हुनेछ ।
बारको जितपुर उपमहानगर– ८ मा ३० करोड लगानीमा खुल्न लागेको आरएमसी फुड्स प्रालिले वार्षिक ३० हजार मेट्रिकटन चामल उत्पादन गर्ने भएको छ । यस्तै, बाइप्रडक्टका रूपमा १० हजार मेट्रिकटन कनिका, आठ हजार मेट्रिकटन ब्रान, १५ हजार मेट्रिकटन भुस उत्पादन हुने कम्पनीले जनाएको छ । यो उद्योग सञ्चालनमा आउँदा ८० जनाले रोजगारी पाउनेछन् भने १५ सय केभिए क्षमताको विद्युत् लाइन आवश्यक पर्नेछ । पर्साकै वीरगन्ज– २१ मा २४ करोड लगानीमा मोर नेचुरल फुड्स प्रालि खुल्ने भएको छ । यो उद्योगबाट वार्षिक १५ हजार मेट्रिकटन चामल, आठ सय ३० मेट्रिकटन कनिका, १५ सय मेट्रिकटन ब्रान, पाँच हजार ४५५ मेट्रिकटन भुस उत्पादन हुने बताइएको छ । यो उद्योग सञ्चालनमा आउन एक हजार केभिए क्षमताको विद्युत् लाइन चाहिन्छ भने सयजनाले रोजगारी पाउनेछन् ।
नवलपरासीको रामग्राममा उद्योग खोल्ने गरी उद्योग विभागमा अग्नि एग्रो फुड प्रोडक्टस प्रालि दर्ता भएको छ । ७६ करोड ५० लाख रुपैयाँ लगानी प्रस्ताव गरिएको यो उद्योग सञ्चालनमा आउँदा ४२ जनाले रोजगारी पाउनेछन् । यो उद्योगबाट वार्षिक ४३ हजार दुई सय मेट्रिकटन चामल, चार हजार तीन सय २० मेट्रिकटन कनिका, सात हजार दुई सय मेट्रिकटन ब्रान र १५ हजार मेट्रिकटन भुस उत्पादन हुने बताइएको छ । पर्साको वीरगन्ज– २२ मा खोल्न लागिएको महावीर एग्रो प्रडक्ट प्रालिमा ६२ करोड लगानी गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ । सयजनालाई रोजगारी दिने प्रतिबद्धता जनाएको उद्योगबाट वार्षिक ७७ हजार मेट्रिकटन चामल उत्पादन गर्नेछ । यो उद्योग सञ्चालनका लागि १५ सय केभिएको विद्युत् लाइन आवश्यक पर्ने प्रस्तावमा उल्लेख छ ।
यस्तै, रुपन्देहीको ओमसतिया गाउँपालिकामा ५५ करोड ६० लाख रुपैयाँमा सरोबर एग्रो इन्डस्ट्रिज सञ्चालनमा आउने भएको छ । यो उद्योगले वार्षिक ४३ हजार दुई सय मेट्रिकटन चामल, चार हजार ३२० मेट्रिकटन कनिका, सात हजार दुई सय मेट्रिकटन ब्रान र १५ हजार मेट्रिकटन भुस उत्पादन गर्ने प्रस्ताव गरेको छ । यो उद्योग सञ्चालनमा आउँदा ४४ जनाले रोजगारी पाउनेछन् । कपिलवस्तुको बाणगंगामा ७६ करोड रुपैयाँ लगानीमा महालक्ष्मी मल्टिएग्रो इन्डस्ट्रिज सञ्चालन गर्न उद्योग विभागमा मिल दर्ता गरिएको छ । यो उद्योगबाट २६ हजार मेट्रिकटन चामल, १८ सय २५ मेट्रिकटन कनिका, ३३ सय मेट्रिकटन ब्रान, ७५ सय मेट्रिकटन भुस उत्पादन गर्ने जनाएको छ । एक सय पाँचजनालाई रोजगारी दिने प्रतिबद्धता जनाएको उद्योगले एक हजार केभिए क्षमताको विद्युत् लाइन मागेको छ ।
यसैगरी, नवलपरासीको सरावलमा एक अर्ब लगानीमा तिरुपति बालाजी एग्रो प्रालि सञ्चालनमा आइसकेको छ । स्थानीय व्यवसायी गुणनिधि तिवारी, प्रकाश यादव, शम्भु अग्रवाल र भुवनेश्वर अग्रवालको संयुक्त लगानीमा सञ्चालनमा आएको उद्योगबाट चार प्रकारको चामल उत्पादन भइरहेको छ । यो उद्योगले भारतबाट धान आयात गरेर कुटपिस गरी चामल उत्पादन गर्दै आइरहेको छ ।
बर्सेनि बढ्दै धान–चामल आयात
नेपालमा बर्सेनि धान–चामल आयात बढ्दै गइरहेको राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले देखाउँछ । विगत ६ वर्षको तथ्यांक हेर्दा आर्थिक वर्ष २०७३/७४ मा २३ अर्ब ६० करोडको धान–चामल आयात भएकोमा चालू आवको १० महिनामा ४२ अर्बभन्दा बढीको धानचामल आयात भएको छ । गत आर्थिक वर्षभरिमा भारतबाट ५० अर्ब ४७ करोड मूल्यबराबरको धान–चामल आयात भएको राष्ट्र बैंकको तथ्यांक छ । यो वर्ष पनि धान–चामल आयातको आकार ५० अर्ब नाघ्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।
आर्थिक वर्ष २०७४/७५ मा २८ अर्ब ९१ करोडको धान–चामल आयात भएको थियो भने २०७५/७६ मा ३२ अर्ब २१ करोड र २०७६/७७ मा ३३ अर्ब ३५ करोड रुपैयाँको धानचामल आयात भएको देखिन्छ । राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले बर्सेनि धानचामल आयात बढ्दै गइरहेको र भोलिका दिनमा अवस्था झन् भयानक बन्ने देखाउँछ । नेपालमा उत्पादन भएको चामल भनिए पनि भारतबाट धान खरिद गरेर ल्याइएको हो । नेपालमा उत्पादित धानले चामल मिल तीन महिना पनि चल्न नसक्ने उद्योगी नै बताउँछन् ।
