अगस्ट ३१ को भाषणमा अमेरिकी राष्ट्रपति बाइडेनले अफगानिस्तानबाट सेना फिर्तीको निर्णय ‘चिरकालीन युद्ध’ अन्त्य गर्ने चाहनाबाट प्रेरित भएको बताए । भाषणमा उनले अमेरिकाले ‘अफगानिस्तान र अन्य देशमा आतंकवादविरुद्धको लडाइँ जारी राख्ने’ वाचा पनि गरेका छन् । ‘आज यो उद्देश्य हासिल गर्न मैदानमै युद्ध गर्नुपर्ने स्थिति छैन,’ बाइडेनले भने । अफगानिस्तानबाट अमेरिकी सेनाको अन्तिम टुकडी पनि फर्किएपछि विगत २० वर्षको अमेरिकी विरासत स्पष्ट भएको छ । पछिल्लो २० वर्ष विश्वले प्रतिआतंकवादी युद्धको भयानक नयाँ स्वरूप देख्यो, जसको चरित्र अन्त्यहीन र ‘मानवीय’ रह्यो । अमेरिकाको युद्ध सञ्चालनको यो रूपान्तरित परम्पराले अफगानिस्तानबाट बहिर्गमनपछि पूर्णता हासिल गरेको छ ।
मानवीय युद्ध लड्ने चाहनाबारे अघिल्ला पुस्ताका अमेरिकीलाई थाहा थिएन । आदिवासीविरुद्धको लामो र निर्दयी युद्धबाट सुरु भएको अमेरिकाको युद्ध विदेश निर्यात हुनुअघि नै अत्यन्त क्रूर थियो । विदेशमा उस्तै हिंसापछि फिलिपिन्स नागरिकविरुद्ध विस्तारित भयो । फिलिपिन्समा अमेरिकाले जमाएको कब्जाविरुद्ध उसले पहिलो औपनिवेशिक विद्रोह सामना गरेको थियो । हवाई युद्ध सुरु भएपछि क्रूरताको अमेरिकी परम्परा थप विस्तारित भयो । दोस्रो विश्वयुद्ध, कोरियाली युद्ध र भियतनाम युद्धमा कुनै मानवीय ख्याल गरिएन । ती युद्धमा एसियाली शत्रुलाई आदिवासी अमेरिकासँग तुलना गरिन्थ्यो र तिनमाथि पनि हिंसा पनि उस्तै प्रकारको प्रयोग भयो ।
सन् २००१ सेप्टेम्बर ११ पछि मध्य–पूर्व नयाँ युद्ध मोर्चा बनेको थियो । तर, यस वेलासम्म अमेरिकी युद्ध संस्कृतिले नयाँ परम्पराको विकास गरेको थियो, जुन आतंकवादविरुद्धको युद्धको विशेषता रहँदै आएको छ । तर, यो नयाँ परम्पराको जग भने भियतनाम युद्धपछि नै हालिएको थियो । भियतनाम युद्धका कारण धेरै अमेरिकी तिनको देशले विदेशी भूमिका मच्चाएको हिंसाबाट लज्जित भएका थिए । त्यही समयमा विश्वव्यापी अभियानले युद्धको नियम बनाउन दबाब दिइरहेको थियो । युद्धका नियम विगतमा पनि नभएका होइनन्, तिनको बेवास्ता गरिन्थ्यो या ती बाध्यकारी थिएनन् । सन् १९७० को दशकमा पहिलोपटक आमनागरिक (विशेष हवाई आक्रमणमार्फत) निसाना नबनाउने बाध्यकारी कानुन लिपिबद्ध गरियो ।
मानवतावादी समूहले लडाइँका नैतिकता तथा कानुनको निगरानी सुरु गरे । उदाहरणका लागि, ह्युमन राइट्स वाचले सन् १९८० को दशकमा ल्याटिन अमेरिकाभित्र निगरानी गर्न थालेको थियो । अझ महत्वपूर्ण कुरा, भियतनाम युद्धले अमेरिकाको प्रतिष्ठामा पुर्याएको क्षतिका कारण अमेरिकी सेना थप मानवीय तथा कानुनसम्मत युद्ध गर्नुपर्ने निष्कर्षमा पुगेको थियो । त्यसैले कानुनले युद्धरत पक्षको संहितामा केन्द्रीय भूमिका खेल्ने कुरालाई सहजै स्विकारियो । राजनीतिक सिद्धान्तकार माइकल बाल्जरले अमेरिकी सैनिकले सैन्य इतिहासमा बिल्कुल नयाँ ‘युद्धको नैतिकता’समेत उपयोगी पाएको टिप्पणी गरेका छन् ।
शीतयुद्धको अन्त्य हुँदासम्म नयाँ युद्ध परम्पराको ढाँचा तयार भइसकेको थियो । सन् १९९१ को खाडी युद्ध ह्युमन राइट्स वाचले निगरानी गरेको पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्व थियो । त्यसमा समूहले युद्धको कानुन उल्लंघन भए/नभएको जाँच गरेको थियो । अध्ययन गर्ने घटनाको छनोट गर्न सैन्य वकिल सघाउँथे । तर, यी विकासक्रम त्यस समयमा घटिरहेको थियो, जब युद्धविरोधी ऊर्जा कमजोर हुँदै थियो । अब युद्ध जायज थियो कि थिएन भन्ने प्रश्नलाई ‘युद्धमा निश्चित नियम पालना गरिएको थियो कि थिएन’ भन्ने प्रश्नले विस्थापित गरिदिएको थियो ।
मानवीय युद्ध नाम दिइएको युद्धको नयाँ संस्करण अमेरिकाको हस्तक्षेपकारी विदेश नीतिको सहयोगी साबित भयो । विगतमा अमेरिकी जनताबाट वैधता प्राप्त गर्नका लागि युद्ध मानवीय देखाउनुपर्ने आवश्यकता पर्दैनथ्यो, तर नयाँ युद्धको शैली परिवर्तित नैतिक युद्धको माहोलमा फर्किएको थियो । उत्तर–शीतयुद्धकालीन युगमा अमेरिकाका दुवै राजनीतिक दल अमेरिकी शक्तिको नैतिक प्रयोगमा प्रतिबद्ध हुन थाले । प्रजातन्त्र तथा मानवअधिकार प्रवद्र्धनजस्ता विषय आक्रमणका जायज कारण बन्यो । त्यसपछि सेप्टेम्बर ११ पछिका युद्धमा अमेरिकी सैनिकका व्यवहार सतहमा आउन थाले ।
ग्वान्टानामोजस्ता हिरासत केन्द्रमा कैदीमाथि कठोर यातनाका खबर आइरहेका थिए । यस्तोमा बुस प्रशासनका आलोचकहरू कहाँ आक्रमण गरिएको छ, त्यसले कति लामो युद्ध ल्याइरहेको छ भन्ने कुरामा भन्दा युद्धस्थलमा लडाइँका नियम पालना हुनुपर्ने कुरामा जोड दिइरहेका थिए । सन् २००४ अप्रिलमा अबु ग्रेइबस्थित कारागारका कैदीमाथि भएका यातनाका फोटो सार्वजनिक भयो । मानवतावादीहरूले यस प्रकरणमा ठूलो असन्तोष व्यक्त गरे । फलस्वरूप अमेरिकाले आफ्नो युद्ध कार्यक्रमबाट यातना तथा अन्य अशोभनीय कार्य हटायो । त्यसपछि अमेरिकी युद्ध कार्यक्रमले नयाँ रूप लियो । यदि युद्धमा भइरहेका घृणित पक्षको आलोचनाले धेरैमा तिनै घृणित पक्षमा सुधार ल्याउँछ, युद्ध अन्त्य गराउँदैन । आखिरमा भयो पनि त्यही ।
पुराना साम्राज्यहरू तिनको क्रूर कार्य मानवीय सभ्यता तथा प्रगतिका लागि आवश्यक भन्दै बचाउ गर्थे । हाम्रो समयको साम्राज्यले भने युद्धको ‘मानवीयता’को व्याख्याले लडाइँको लम्बाइ र विस्तारलाई वैधता दिन थालेका छन् ।
आफ्नो शासनको पहिलो वर्षमा बाराक ओबामाले उनका पूर्ववर्तीका कार्यलाई नै निरन्तरता दिए । सन् २००८ मा शान्तिकामी उम्मेदवारका रूपमा चुनाव लडेका ओबामाले उनका सुरुवाती महिनामा कैदीहरूलाई सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्ने वाचा दोहोर्याइरहे । कैयौँ राजनीतिक पण्डितले यतिमै ओबामाको वाहवाही गरिरहे । ओबामा प्रशासनले कैदीमाथिको यातनालाई त रोक्यो, तर युद्धलाई जारी राख्यो । तर, पक्राउभन्दा आक्रमण प्राथमिकतामा परेपछि कैदीमाथिको अमानवीय व्यवहारको कुरै आउने भएन ।
ओबामाले आतंकवादविरुद्धको युद्धलाई व्यापक विस्तार गरेका थिए । बुसले युद्धलाई दुई देशमा केन्द्रित गरेका भए पनि ओबामाले १० भन्दा धेरै देशमा ड्रोन आक्रमण र विशेष फौजको छापालाई अनुमति दिए । अन्त्यहीन युद्धको मानवीय ढाँचाको प्रचार गर्ने कुरामा ओबामाले बुसलाई पनि उछिनेका थिए । धेरैलाई अचम्म लाग्ने गरी अमेरिकी शक्तिको मानवीयकरण कायम राख्न राष्ट्रपति ट्रम्पसमेत बाध्य भएका थिए । ट्रम्पले ड्रोन आक्रमणको पारदर्शिता कम गरे र टप–डाउन शैली खुकुलो पारे पनि अन्य मानवीय आवश्यकता बेवास्ता गर्न सकेनन् ।
‘मानवीय युद्ध’ सुन्दैमा अमिल्दो पदावली लाग्नु स्वाभाविक हो र ‘घृणित युद्ध’प्रतिको घृणा पनि बुझ्न सकिन्छ । तर, यहाँ नियन्त्रण तथा निगरानीको ‘मानवीय’ शैली अमेरिकी सीमाभन्दा पर भइरहेका छन् भन्ने तथ्य धेरैले बिर्सन्छन्, जहाँका हताहतीलाई आमसर्वसाधारणबाट सम्पादन गरिन्छ । पुराना साम्राज्यहरू तिनको क्रूर कार्य मानवीय सभ्यता तथा प्रगतिका लागि आवश्यक भन्दै बचाउ गर्थे । हाम्रो समयको साम्राज्यले भने युद्धको ‘मानवीयता’को व्याख्याले लडाइँको लम्बाइ र विस्तारलाई वैधता दिन थालेका छन् ।
अफगानिस्तानबाट सेना फर्काउने कुराको स्पष्टीकरण दिने क्रममा बाइडेनको प्रतिआतंकवादी संघर्ष अन्त्य नभएको भनाइले यसैलाई स्पष्ट पार्छ । ड्रोन तथा मिसाइल आक्रमणको पूर्वाधार तथा विशेष फौजको छापा अफगानिस्तानको असफलतापछि पुनः बढ्न थालेको छ । आतंकवादविरुद्धको अमेरिकी युद्धको निरन्तरतामा धेरैजना जिम्मेवार छन् । तर, अमेरिकी सैन्य शैलीलाई कम क्रूर बनाउने प्रयासले अमेरिकी युद्ध थप धेरैका लागि स्वीकार्य बन्न थालेको छ ।
स्यामुयल मोइन यल विश्वविद्यालयका कानुन तथा इतिहासका प्राध्यापक हुन् ।
"via The New York Times"
नयाँ पत्रिका र द न्युयोर्क टाइम्सको सहकार्य
