तनहुँ सदरमुकाम दमौली बजारदेखि दक्षिण–पश्चिमतर्फ रहेको मानहुँ डाँडा केही वर्र्षअगाडिसम्म उपेक्षित थियो । व्यास नगरपालिका–५ मा पर्ने डाँडा अपेक्षा गर्ने ठाउँमा परिणत भएको छ । दृश्यावलोकनका लागि अन्तरिक पर्यटकको घुइँचो लाग्न थालेपछि सो क्षेत्र नगरपालिकाको नै उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्य बनेको हो । अहिले त्यहाँ एकैदिन १० हजारसम्म पर्यटक पुगेका छन् । व्यास नगरपालिका–५ का वडाध्यक्ष मोहनकुमार श्रेष्ठले शनिबार मात्र त्यहाँ १० हजारभन्दा धेरै पर्यटक पुगेको बताउँछन् । अन्य दिन हजारभन्दा बढी पर्यटक पुग्ने गरेका थिए ।
कोरोना संक्रमणका कारण मानिस बाहिर निस्कन डराइरहेका वेला त्यसको पर्वाह नगरी त्यहाँ मेला लागेजस्तो अनुभूति भएको थियो । पोखरादेखि आइपुगेका कृष्णबहादुर खत्रीले मानहुँकोट सुन्दरताले भरिपूर्ण भएको बताए । मानहुँकोटको बारेमा सामाजिक सञ्जालमार्फत जानकारी पाएका उनी अत्यन्त घुम्न लायक ठाउँ बताउँछन् ।
तर, कोभिडबाट बच्न सुरक्षा उपाय नअपनाएकोमा भने उनले दुःख प्रकट गरे । ‘कमसेकम यहाँ आउनेहरू मास्क लगाएर आएको भए राम्रो हुन्थ्यो, कोरोना संक्रमणको जोखिम कम हुन्थ्यो,’ उनले भने । मानहुँकोटमा भिड बढेकोबारे आफूले शनिबार मात्रै थाहा पाएको तनहुँका सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी चित्रांगत बरालले बताए । ‘मानहुँकोटमा भिडभाड बढेको रहेछ, मैले बल्ल थाहा पाएँ,’ उनले भने ।
भएका पुराना सबै घर होटेलमा परिणत
मानहुँ डाँडाको शिर मानुङकोटनजिक रहेका पुराना घरहरू सबै होटेल (खाजा घर)मा परिणत भएका छन् । सबै घरमा खाजा, खाना र वासको सुविधा लेखिएका साइनबोर्ड छन् । स्थानीय ६३ वर्षीया रेवती आलेका अनुसार अहिले अत्यधिक मानिस कोटमा पुग्छन् र सयौँको संख्यामा त्यतै रात बिताउँछन् । रात बिताउनेमध्ये कतिपय टेन्ट लगेरै बस्छन् भने केहीलाई तिनै पुराना घर र अहिले पढाइ बन्द भएको मानहुँकोट प्राविका तीन कोठामा व्यवस्थापन गर्ने गरिएको वडाध्यक्ष श्रेष्ठले जानकारी दिए । ‘घुम्ने र बस्नेको चाप धेरै भयो, केहीले आफैँ टेन्ट ल्याउँछन् र चौरतिर नै सुत्छन्, अरूलाई यिनै पुराना घर र स्कुलका तीनवटा कोठामा व्यवस्थापन गर्ने गरेका छौँ,’ उनले भने ।
विगतमा ७० घरधुरी रहेको सो स्थानमा अहिले सबै बसाइँ सरेको र आफूले कुरेर बस्दा पालो आएको रेवती आले स्मरण गर्छिन् । सो क्षेत्रमा अहिले जम्मा सात घर मात्र छन् । ‘पहिले यहाँ टन्नै घुमाउने घर थिए, धेरैले छोडेर गए, घरहरू भत्किए, हामीले यहीँ कुरेर बस्यौँ, अहिले पालो फर्केको छ, बिदाको दिन बरन्डा, पिँढी र सबै कोठामा पाहुना बस्छन्, रमाइलो हुन्छ,’ विगत सम्झँदै उनले भनिन् । अहिले भने सहर झरेकाहरू गाउँ फर्केर घर बनाउने सुरसारमा रहेको उनले सुनाइन् ।
मनोरम दृश्य, अब तालले पनि घेरिने
मानहुँ डाँडाबाट दमौली बजारदेखि त्यसवरपर मात्र नभएर अन्नपूर्ण, माछापुच्छ्रे लगायतका हिमशृंखला सहजै देख्न सकिन्छ । डाँडाको उत्तरपूर्वमा रहेको दमौली, मादी र सेतीको संगमस्थल पवित्र व्यास भूमि पनि हो । यसको धार्मिक महत्व छँदै छ । दमौलीको मुख्य बजार प्रवेश गर्नुअगाडि मादीको पुल तल बोटलको घाँटी आकारको कृत्रिम ताल बनाउने योजनामा व्यास नगरपालिका छ । त्यसका लागि ३९ लाख रुपैयाँ खर्चमा डिपिआर तयार गर्न सम्झौता नै गरिसकेको व्यास नगरपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत डिल्लीराम सिग्देल बताउँछन् ।
पहिले यहाँ टन्नै घुमाउने घर थिए, धेरैले छोडेर गए, घरहरू भत्किए, हामीले यहीँ कुरेर बस्यौँ, अहिले पालो फर्केको छ, बिदाको दिन बरन्डा, पिँढी र सबै कोठामा पाहुना बस्छन्, रमाइलो हुन्छ
गत असोजमा भएको सम्झौताबमोजिम ६ महिनाभित्र डिपिआर तयार भइसक्नेछ । त्यसैगरी, सेतीमा तनहुँ हाइड्रो बन्दै छ । राष्ट्रिय गौरवको यो आयोजना बन्दा सेतीमा ठूलो ताल बन्नेछ । यस हिसाबले डाँडाको दुवैतर्फ ताल हुनेछन् । दमौली बजारबाट गर्मी छल्न र बजारलगायत हिमशृंखला हेर्दै तालले घेरिने उक्त डाँडा आन्तरिक र बाह्य दुवै पर्यटकका लागि रोजाइको स्थल बन्ने प्रशासकीय अधिकृत सिग्देलले बताए । त्यहीअनुरूप लगानी गरेर पूर्वाधार बन्ने उनको भनाइ छ ।
मानुङकोटमा दसैँमा र मंसिर पूर्णिमामा बलि चढाइन्छ । मगर, नेवार र केही ब्राह्मण बस्ती रहेको उक्त क्षेत्रदेखि व्यास नगपालिका–८ को पुलिमराङ जोड्न सहिद दिवसमा ४३ किलोमिटर म्याराथन दौडसमेत हुने गरेको छ । व्यास नगरपालिकाले २५ कात्तिकदेखि दैनिक तीन सय भन्दा बढी मानिसलाई मानहुँकोटमा प्रवेश गर्न रोक लगाउने निर्णय गरेको छ ।
पूर्वाधारयुक्त बनाइँदै
व्यास नगरपालिका–५ का वडाध्यक्ष श्रेष्ठका अनुसार मानहुँ डाँडामा विगतमा झन्डै सात सयको हाराहारीमा घर थिए । बसाइँसराइका कारण अहिले मुस्किलले सात घर छन् । ती घरहरूमा पनि बुढापाका मात्रै बस्छन् । युवाहरू विदेश र दमौलीलगायत अन्य सहरमा रोजगारीमा छन् भने बालबालिका पढाउन अधिकांश महिला दमौली झरेका छन् । खासगरी खानेपानी समस्याकै कारण त्यहाँबाट स्थानीयहरू बसाइँ सरेको उनको ठम्याइ छ । अब लिफ्टििङ खानेपानी योजना ल्याउने निष्कर्षमा पुगेको उनले बताए ।
मानुङकोटबाट देखिने दमौली बजारसहितको दृश्य ।
स्थानीय कुवाहरूको संरक्षणका काम पनि भइरहेको छ । दमौलीबाट कोटसम्म पक्की सडक निर्माण हुँदै छ । सात किलोमिटर लम्बाइको सडक निर्माणका लागि झन्डै आठ करोडमा रानीबारी कन्स्ट्रक्सनले ठेक्का लिएर काम अगाडि बढाएको छ । दुई किलोमिटर बाटो पिच भइसकेको छ, ८० मिटर ढलान भएको छ । ग्याभिन भर्नेलगायतका काम भएर पिचको काम बाँकी छ । ‘लकडाउन नभएको भए असार मसान्तमै त्यो सकिन्थ्यो, बीचमा रोकियो अब छिट्टै पिचको काम अगाडि बढ्छ,’ वडाध्यक्ष श्रेष्ठले भने ।
मानुङकोटको उत्तरी भागमा अहिले एक किलोमिटरभन्दा लामो रेलिङ हालिसकिएको छ । ३५ लाखको लागतमा रेलिङ निर्माणको काम भएको हो । त्यसैगरी, विभिन्न भ्युप्वाइन्ट निर्माणलगायतका पूर्वाधार निर्माणका लागि गत वर्ष नै ४० लाख रुपैयाँ विनियोजन भएकोमा ३६ लाख ५० हजार लागतमा माछा बाराही कन्स्ट्रक्सन प्रालिले ठेक्का लिएर काम थालेको छ ।
मानहुँकोट पुग्ने पैदलमार्ग दुवैतर्फबाट (पाटनबाट र चापाघाट) सिँढी निर्माणको काम भाइरहेको छ । त्यसका लागि ३५ लाख रुपैयाँ वडाकै तर्फबाट खर्च भइसकेको छ । त्यहाँ सार्वजनिक शौचालय र सार्वजनिक जग्गा संरक्षणका लागि २५ लाख रुपैयाँ छुट्याएको छ । आइतबार मानहुँमै बसेको नगरपालिकाको बोर्ड बैठकले सर्वजनिक शौचालय निर्माण, सार्वजनिक जग्गा संरक्षण र आवश्यक पूर्वाधारका लागि बजेट छुट्याउने निर्णय गरेको हो ।
चलखेल हुन सक्ने भन्दै जग्गा किनबेचमा रोक
आन्तरिक पर्यटक दिनहुँ जान थालेपछि सम्भावना देखेर अहिले मानहुँकोट वरपर जग्गा किन्ने लहर नै चलेको छ । चार वर्र्षअगाडि २० हजार रुपैयाँमा प्रतिआना बिक्री हुन मुस्किल जग्गा अहिले आनाकै तीन/चार लाख रुपैयाँमा कारोबार हुन थालेको छ । यसलाई रोक्न दुई महिनालाई किनबेच रोक्का गरिएको व्यास नगरपालिकाका मेयर वैकुण्ठ न्यौपानेले जानकारी दिए ।
आइतबार बसेको बोर्ड बैठकले किनबेच रोक्का गर्ने निर्णय गरेको हो । त्यहाँ होटेल, रेस्टुरेन्ट र विभिन्न प्रकारका पूर्वाधार निर्माणका लागि विभिन्न व्यक्ति र समूहले समेत चासो राख्ने गरेका छन् । ५÷७ आना जग्गा लिने बजारीयाहरू धेरै रहेको उनले सुनाए । अव्यवस्थित बस्ती बस्ने सम्भावना देखिएकाले उक्त क्षेत्रमा जग्गा विकास योजना ल्याउने तयारीमा नगरपालिका रहेको उनको भनाइ छ । त्यसका लागि वडा नम्बर ५ का वडाध्यक्ष श्रेष्ठको नेतृत्वमा समिति गठन भइसकेको छ ।
