कोरोनाले निम्त्याएको विश्वव्यापी भोकमरी

पहिलोपटक ३१ डिसेम्बर सन् २०२० मा विश्व स्वास्थ्य संगठनले चीनबाट पाएको एउटा रिपोर्टले दुनियाँलाई अहिलेजस्तो आक्रान्त बनाउँछ भनेर सायदै मानिसहरूले सोचेका थिए । त्यसलगत्तै चीनले हुबेईस्थित वुहानमा एउटा अनुसन्धान गरेर पहिलोपटक कोरोना भाइरस अर्थात् कोभिड–१९ आफ्नो देशमा देखा परेको स्पष्ट पा¥यो । लगत्तै वल्र्ड हेल्थ अर्गनाइजेसन (डब्लुएचओ) सँग आबद्ध पब्लिक हेल्थ इमर्जेन्सी अफ इन्टर्नेसनल कन्सर्न (PHEIC) भन्ने संस्थाले आन्तरिक अनुसन्धान गरी जनवरी ३० सन् २०२० मा एउटा रिपोर्ट जारी ग¥यो । त्यो रिपोर्टअनुसार कोरोना भाइरस अर्थात् कोभिड–१९ विश्वका १९ मुलुकमा फैलिसकेको थियो भने यसबाट प्रभावित हुनेको संख्या ७ हजार ८१८ पुगिसकेको थियो । 

१३ मार्च सन् २०२० मा अनायास साउथ चाइना मर्निङ पोस्टले पुष्टि गर्न नसकिने खबर भनेर एउटा लेख प्रकाशित ग¥यो, जसमा उल्लेख भएअनुसार हुबेई, वुहानमा १७ नोभेम्बेर सन् २०२० मा नै एक ५५ वर्षका व्यक्तिमा पहिलोपटक कोरोना भाइरस देखा परिसकेको थियो । कोरोनाको महामारी चलिरहँदा कोरोना भाइरससम्बन्धी ऐतिहासिक प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो, त्यसैले यसको ऐतिहासिक तथ्य केलाउनु जरुरी हुन्छ । कोरोना भाइरस पहिलोपल्ट सन् १९३० मा पत्ता लागेको थियो । वैज्ञानिकहरूका अनुसार पहिलोपटक यो भाइरस कुखुरामा देखा परेको थियो, जसले कुखुराहरूको स्वाशप्रश्वास प्रणालीमा संक्रमण गरेको पाइएको थियो । त्यतिखेर संक्रमित कुखुराहरूको मृत्युदर ४० देखि ९० प्रतिशतसम्म पुगेको थियो । 

त्यसपछि मानिसमा संक्रमण गर्ने कोरोना भाइरस अर्थात् (ह्युमन कोरोना भाइरस) पहिलोपटक सन् १९६० मा पत्ता लागेको थियो । कोरोना भाइरसहरू आरएनए (RNA) ग्रुपका भाइरस हुन् । यो रोग स्तनधारी (Mammals) जीवहरू र चरा (Genome) हरूबाट सर्दछ । कोरोना भाइरसको संक्रमण बढ्नेबित्तिकै अनुसन्धानकर्ताले यो नोबल कोरोना भाइरसको जिनोम (न्भलयmभ) लाई मानिसलाई नै संक्रमित गर्ने अन्य सातवटा कोरोना भाइरसहरूको जिनोमसँग तुलना गरेर अध्ययन गरेका थिए । त्यस क्रममा उनीहरूले नोबल कोरोना भाइरस पनि प्राकृतिक प्रक्रियाबाट नै उत्पत्ति भएको फेला पारेका थिए । 

वैज्ञानिकहरूको भनाइमा पृथ्वीमा हालसम्म पत्ता लागेका ३० किसिमका कोरोना भाइरस छन्, जसमध्ये ८ किसिमका कोरोना भाइरसले मानव स्वास्थ्यमा असर पारेको तथ्य पाइएको छ । तर, ती ८ वटा भाइरसमध्ये ४ वटा भाइरसले मानिसमा सामान्य रूपमा आफैँ निको हुने खालको रुघाखोकीको लक्षण देखाउने गरेको र आफँै निको हुने पाइएको छ । सन् २०१९ मा कोरोना भाइरस देखा पर्नुअघि यस्तै प्रकृतिका भाइरस पूर्वी एसियन मुलुक र मध्यपूर्व एसियामा देखा परेका थिए र अहिलेको यो भाइरस पनि यसैको निरन्तरता हो । यहाँ चर्चा गर्न खोजिएको भाइरस चाहिँ severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 -SARS-CoV-2_ अर्थात् nCoV-19 हो, यसलाई अहिले विश्व महामारीको रूपमा रोग फैलाइरहेको कोरोना भाइरस भनेर चिनिन्छ । अझ विदेशतिर यसलाई कोभिड–१९ वा नोबल कोरोना भाइरस पनि भनिन्छ । यो भाइरस विश्वमा पहिलोपल्ट चीनको वुहानमा सन् २०१९ को डिसेम्बर महिनामा एकजना माछा व्यवसायीमा देखा परेको विश्वास गरिन्छ । यो भाइरस SARS- CoV नामको कोरोना भाइरससँग ७०५ जेनेटिक समानता पाइएको छ भने चमेरोमा पाइने कोरोना भाइरससँग यसको ९६५ जेनेटिक समानता पाइएको छ । त्यसैले यो भाइरस चमेरोबाट सरेको विश्वास गरिन्छ । तर, अर्काथरी वैज्ञानिकका अनुसार यो भाइरस सालकबाट पनि सरेको हुन सक्ने बताइएको छ, यद्यपि यसको अनुसन्धान भने भइरहेको छ । 

डब्लुएचओका अनुसार कोरोनाको महामारी पूर्ण रूपमा साम्य हुन अरू २ वर्ष कुर्नु पर्नेछ, यद्यपि कोरोना भाइरसको भ्याक्सिन बनेर सो भ्याक्सिन पाउन थालेपछि मानिसमा प्राकृतिक रूपमा रहेको एन्टिबडी र भ्याक्सिनको मद्दतबाट मिल्ने एन्टिबडीको प्रभावबाट रोग आफँै हराएर जानेछ । विश्वका ठूला विभिन्न अस्पताल, विश्वविद्यालय तथा रिसर्च सेन्टरहरूले भ्याक्सिन बनाउने कामलाई तीव्रता दिएका छन् । अमेरिकाको हार्बर्ड, बेलायतको अक्सफोर्ड तथा अमेरिकाकै मोडेर्ना रिसर्च सेन्टरले यो कामलाई तीव्रता दिएका छन् । डब्लुएचओले पनि विश्वका करिब ७७ देशका १४० जनाभन्दा बढी वैज्ञानिकहरूसँग समीपमा रहेर काम गरिरहेको छ । 

अहिले (२९ अगस्ट सन् २०२०), यो लेख तयार पारुन्जेलसम्ममा विश्वका करिब २२७ देश र भूभागमा २ करोड ४५ लाख ८७ हजार ५१३ मानिस कोभिड्–१९ बाट संक्रमित छन् भने ८ लाख ३६ हजार ८२९ जना मानिसको मृत्यु भइसकेको छ । यो रोगलाई जितेर घर फर्किनेको संख्या १ करोड ७१ लाख ३९ हजार ३६ छ । अमेरिकाको जोन हप्किन्स विश्वविद्यालयले दिएको जानकारीअनुसार ६७ लाख ९ हजार ४५३ जना मानिस अझै पनि जोखिमपूर्ण अवस्थामा छन् भने ६१ हजार ३८७ जनाको अवस्था चिन्ताजनक छ । यो संख्या त्यो ६७ लाख ९ हजार ४५३ संक्रमित संख्याको करिब १ प्रतिशत मात्र हो, यस हिसाबले हेर्दा पनि कुल २ करोड ४६ लाख ८५ हजार ३१८ संक्रमितबाट मृत्यु हुन सक्ने बिरामीको दर यदि यो वर्षलाई मात्र आधार मान्ने हो भने पनि, अरू ८८ हजारभन्दा बढी मानिसको मृत्यु हुने सम्भावना छ । द स्टेट अफ फुड सेक्युरिटी एन्ड न्युट्रिसन इन द वल्र्डद्वारा जुलाई सन् २०२० मा प्रकाशित एउटा रिपोर्टअनुसार सन् २०१९ मा मात्र ६९० मिलियन मानिस भोकमरीमा फसेका थिए । त्यो संख्या सन् २०१८ को भन्दा १० मिलियन बढी हो भने ६० मिलियन मानिस करिब ५ वर्षभित्रमा पोषिलो खाद्यान्न नपाएर कुपोषणमा परेका थिए । विश्व खाद्य कार्यक्रमले जनाएअनुसार कोभिड–१९ ले यो महमारीलाई अझ बढाउनेछ, जसले गर्दा यो वर्ष अर्थात् सन् २०२० को अन्त्यसम्ममा करिब १३० मिलियन मानिस भोकमरीबाट अरू बढी प्रभावित हुनेछन् । 

सन् २०२० फेब्रुअरीमा गरिएको एउटा सर्वेअनुसार ६९० मिलियन मानिस पोषिलो खानेकुराबाट वञ्चित छन् । यो तथ्यांकअनुसार एसियामा ३८१ मिलियन, अफ्रिकामा २५० मिलियन र ल्याटिन अमेरिकासहित क्यारेबियन मुलुकमा ४८ मिलियन मानिस भोकमरीबाट प्रभावित छन् । जनवरी सन् २०२० बाट अगस्ट २०२० सम्ममा भोकमरीबाट पीडित व्यक्ति ७.५ प्रतिशतले बढिरहेका छन् । यही आकडा बढेर जाने हो भने सन् २०३० सम्ममा अफ्रिका महादेशका करिब आधा मानिस भोकमरीबाट प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित हुनेछन् । 

युनिसेफको एउटा रिपोर्टअनुसार ३ अर्ब मानिस त्यस्ता स्वास्थ्यवर्धक खानेकुराको पहँुचभन्दा बाहिर छन् । अहिले ५ वर्षमुनिका मात्र १९१ मिलियन बालबालिका कुपोषण, लुला–लंगडा, होचा र अति नै पातला छन् । अरू ३८ मिलियन ५ वर्षभन्दा मुनिकै बालबालिका भने कुपोषणका कारण चाहिने तौलभन्दा बढीका छन् । उता करिब ११२ मिलियन युवाहरू ओबिसिडीजस्ता रोगबाट प्रभावित छन् । ६५ वर्षमाथिका वृद्धवृद्धाहरू विभिन्न रोगले गर्दा कोरोनासँग जुझ्न नसकेर मरिरहेका छन् । महामारीको अप्रत्यक्ष प्रभावले १० लाखभन्दा बढी बालबालिका र ५६ हजार ७०० आमाहरूले ३  महिनाको छोटो अवधिमा नै ज्यान गुमाउनेछन् । नेपालको सन्दर्भमा पनि कोरोनाले मानवीय जीवनलाई धेरै तरिकाले असर गरेको छ । सन् २०२० को अन्त्यसम्ममा नेपालमा रोजगारी गुमाउनेको संख्या करिब २० लाखको हाराहारीमा हुनेछ । 

कोरोना भाइरसको प्रकोप लम्बिँदै जाँदा यसको सबैभन्दा ठूलो असर कृषि, पर्यटन र उत्पादन क्षेत्रमा परेको छ । उत्पादित सामग्रीको ढुवानी र वितरण प्रणालीमा समस्या आउँदा खाद्यान्न उत्पादनमा कटौती भइरहेको छ । नेपालमा करिब ४० वटा जिल्लामा खाद्यान्न अपर्याप्त भइरहेको छ । कर्णाली प्रदेशसहित सुदूरपश्चिमका केही जिल्ला खाद्य जोखिममा छन् । यस महामारीका कारण गाउँमा मात्र होइन, सहरी क्षेत्रमा पनि खाद्य जोखिम बढेको छ भने बहुसंख्यक मानिस भोकमरीको जोखिममा छन् । 

आम्दानीको स्रोत एउटा मात्र भएका मानिसहरू, घरमा खाद्यवस्तु तथा बचत मौज्दात नभएका तथा दैनिक ज्यालादारी गरेर खर्च चलाउनेहरू सबैभन्दा जोखिममा छन् । नेपालको खाद्य असुरक्षा बढेर २३ प्रतिशतमा पुगेको विश्व खाद्य कार्यक्रमको सर्वेक्षणले देखाएको छ । सो रिपोर्टअनुसार १५ प्रतिशत घरधुरीले पर्याप्त खाद्यान्न उपभोग गर्न नपाएको अवस्थामा ८ प्रतिशत बढेर २४ प्रतिशत पुगेको छ । कोरोनाले प्रत्येक १० घरधुरीमध्ये १ मा जीविकोपार्जनका उपाय अवरुद्ध भएको र १० घरधुरीमध्ये ३ मा आयआर्जन घटेको अध्ययनमा देखिएको छ । 

लकडाउनपछि ४३ जिल्लामा निषेधाज्ञा जारी छ । यसको प्रत्यक्ष मारमा अनौपचारिक क्षेत्रका ३० लाख श्रमिक, गरिबीको रेखामुनि रहेका २१ प्रतिशत मानिस र स्वपँुजीमा स–साना उद्योग व्यापार गर्दै आएका करिब ३० लाख उद्यमी परेका छन् । कोरोना भाइरसले पक्कै पनि मानिसहरूलाई आउने दिनमा कसरी यसको सामना गर्ने भन्नेबारे सचेत चाहिँ गराएको छ । सन् २०१४ मा जिरो हंगरले गरेको सर्वेअनुसार ३३ प्रतिशत मानिसले खाना धेर भएर फाल्ने गरेका थिए । अर्कोतर्फ करिब ६३ प्रतिशत मानिस पर्याप्त खाना खान नपाएर कुपोषणको सिकार भएका थिए । यो दर सन् २०१९ मा आउँदा केही घटे पनि कोरोनाका कारण सन् २०२० को मध्यसम्ममा नै यो संख्या धेरै बढ्ने अनुमान गरिएको छ । सन् २००८ मा भएको विश्व खाद्य समस्या (world food crisis) ले १०५ मिलियन मानिसलाई विकराल समस्याको सामना गर्न बाध्य बनाएको थियो भने ३५ लाख मानिसले ज्यान गुमाएका थिए । यसको असर नेपालमा पनि परेको थियो । त्यस समयमा नेपालका ४९ वटा जिल्लामा खद्यान्नको अभाव भएको थियो भने विश्व खाद्य कार्यक्रमलगायत अरू सातवटा आइएनजिओले खाद्यान्न वितरणमा नेपाल सरकारलाई सघाएका थिए । अहिले यो अवस्था झन् विकराल हुँदै गइरहेको छ ।

कोभिड–१९ महामारीले यी संकटलाई बढावा दिएपछि तीव्र भोकले पीडित व्यक्तिहरूको संख्या २६५ बाट बढेर यो वर्षको अन्त्यसम्ममा दोब्बर हुनेछ । ग्लोबल एलायन्स फर इम्प्रोभ्ड पोस्टिसनको एक अनुमानअनुसार थप ३०० मिलियन मानिस पोषकतत्वको अभावमा रहेका छन् । स्वस्थ रहनका लागि पर्याप्त मात्रामा भिटामिन र खनिजहरूको अभाव छ । निःसन्देह कोरोना भाइरसले वैश्विक र राष्ट्रिय अर्थव्यवस्था भंग गरेर भोकमरीमा समाजलाई धकेल्छ । महामारीको सबैभन्दा ठूलो क्षतिको महसुस कम आय भएका देशमा या अल्पविकसित मुलुकमा हुनेछ । गाम्बिया, जोर्डन, हाइटी, पाकिस्तान, बंगलादेश, भारत र नेपालजस्ता विकासोन्मुख देश, जहाँ मानिसहरू मुख्यतया कृषि तथा पर्यटनमा निर्भर छन्, र थुप्रै आप्रवासीले स्वदेश पठाएको रेमिट्यान्सले जिडिपीको महत्वपूर्ण प्रतिशत बनाउँछ, त्यस्ता देश कोरोना भाइरससँग नराम्रोसँग जुधिरहेका छन् । राष्ट्रिय लकडाउनले पहिले नै यी क्षेत्रमा धेरै कामदारको आम्दानी घटाएको छ । यी प्रतिबन्धलाई विस्तार गर्नाले अझ बढी क्षति हुनेछ, त्यसैले सर्वसाधारण मानिसको दैनिक जीवनलाई हेरेर सरकारले नयाँ शैली अपनाउनु जरुरी देखिन्छ । 

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषले जनाएअनुसार सन् २०२० मा विश्व संकट २.८ प्रतिशतले गिरावट आएको छ, जुन २००९ को आर्थिक संकटको अवधिमा ०.१ प्रतिशतले घटेको थियो । विकासोन्मुख देशमा लाखौँ मिहिनेती साना व्यवसायी, होटेल, पसल, टुर गाइड र ट्याक्सी चालकले आफ्नो जीवनयापन र आफ्नो परिवारलाई टेवा दिन सक्ने आफ्नो क्षमता गुमाइसकेका छन् । यी देशका सरकारले केही सहयोगका साथ त्यस्ता परिवारलाई अगाडि पुग्न मद्दत पु¥याउन पैसा खर्च गर्न सक्छन् । उदाहरणका लागि, डब्ल्युएफपी, युएनडिपी, डब्लुएचओलगायतले अल्पविकसित मुलुकका सरकार या संक्रमणकालीन सरकारसँग मिलेर काम गरिरहेका छन् । 

नेपालको सन्धर्भमा गरिबी र भोकमरी हटाउन मद्दत गर्नका लागि सामाजिक संरक्षणमा सार्वजनिक लगानी मात्र नभई प्रत्यक्ष लगानीमार्फत र कृषि, साना उद्योग, पर्यटन, जलस्रोतजस्ता क्षेत्रमा सार्वजनिक–निजी साझेदारीको माध्यमबाट निजी व्यवसायबाट अझ ठूलो कार्य गर्न आवश्यक हुनेछ । डब्ल्युएफपी, संयुक्त राष्ट्र खाद्य र कृषि संगठन, र कृषि विकासका लागि संयुक्त राष्ट्र अन्तर्राष्ट्रिय कोषको संयुक्त अध्ययनले ०२० सम्ममा गरिबी र भोकमरी हटाउन सक्ने अनुमानित विश्व आयको ०.३ प्रतिशतले मात्र प्रतिवर्ष २५० अर्ब डलरको लगानी गणना गरेको थियो । तर, कोरोना भाइरसका कारण यो कार्य सम्भव भएन । नेपालमा समेत यी संस्थाले ६० मिलियन डलर खर्च गर्ने लक्ष्य लिएका थिए । अझै पनि नेपाल सरकारले विदेशी दाताबाट आउने यो रकम सोझै नेपाल सरकारले लिएको सामाजिक लक्ष्यसँग जोड्ने योजनामा राखेर नेपाल सरकारले नै खर्च गर्नु उचित हुन्छ । पढे–लेखेका र सक्षम युवालाई रोजगारीको अवसर सिर्जना गर्ने तथा वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएकाहरूलाई स्वरोजगार तथा आत्मनिर्भर कार्यक्रममा प्रोत्साहन गरी कृषि तथा दिगो घरेलु विकासमा जोड दिनु आजको आवश्यकता देखिन्छ ।