ऊर्जा संकटको चपेटामा एसियाली देश

• विश्वव्यापी कुल कच्चा तेल र लिक्युफाइर्ड नेचुरल ग्यास (एलएनजी)को २० प्रतिशत हर्मुजको जलमार्ग हुँदै यस क्षेत्रमा प्रवाह हुन्छ

ठूलो झट्का एक्लै आउँदैन । योसँगै अन्य गहिरो असर देखिन्छ । भूकम्पपछि सुनामी आएजस्तै पछि बिस्तारै गहिरो क्षति प्रकट हुन्छ । अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि गरेको आक्रमणको सन्दर्भमा पनि त्यस्तै हो । युद्धपछि ऊर्जा अवरोधको रूपमा सुरु भएको विषय अब गम्भीर र निरन्तर आर्थिक झट्कामा परिणत हुँदै छ, विशेषगरी ग्लोबल साउदमा । संकटको चरम सीमामा तेलको मूल्य ५० प्रतिशतभन्दा बढीले बढेर प्रतिब्यारेल ११०–११६ डलर पुगेको थियो र त्यसपछि अस्थायी युद्धविरामपछि ९०–१०० सम्म घटेको थियो । तरल प्राकृतिक ग्यासमा अझै ठुलो वृद्धि भयो । १४३ प्रतिशतले बढेर तीन वर्षको उच्चतम विन्दुमा पुग्यो ।

एसियामा आपूर्ति जोखिम महŒवपूर्ण छ, किनभने विश्वव्यापी तेल र एलएनजीको २० प्रतिशत हर्मुजको जलमार्ग हुँदै यस क्षेत्रमा प्रवाह हुन्छ । तर, अवरोधले यी इन्धनलाई कसरी असर गर्छ भन्ने कुरामा भिन्नता छ । तेल अस्थिर छ, तर प्रतिस्थापनयोग्य छ, जबकि एलएनजी बाध्यकारी अवरोध हो (सीमित छोटो अवधिका विकल्पसहित) । आज, एसियाली देश कडा एलएनजी आपूर्ति, बढ्दो ढुवानी द्वन्द्व, बढ्दो विदेशी मुद्रा दबाबलगायत समस्यासँग जुधिरहेका छन् ।

लेबनानमा इजरायलको आक्रमणले चुनौतीलाई अझ जटिल बनाएको छ, जसले कमजोर अमेरिका–इरान शान्ति वार्तालाई गम्भीर रूपमा तनावपूर्ण बनाएको छ । लेबनानमा १० दिने युद्धविराम अत्यन्तै कमजोर भएकाले सरोकारवालाले चासो देखाएका छन् । यदि युद्धविराम असफल भयो वा शान्ति अस्पष्ट साबित भयो भने एसिया र समग्रमा विश्वको आर्थिक सम्भावना अझ घट्ने सम्भावना छ । जोखिम बढ्दै छन् ।

मुद्रास्फीति सधैँ कुनै पनि ऊर्जा संकटको सबैभन्दा शक्तिशाली प्रसारण माध्यम भएको छ । इन्धन, बिजुली र मलको अभावले ऊर्जाको मूल्य बढाउँछ, जसले गर्दा व्यवसायको उत्पादन लागत बढ्छ । उच्च ज्याला, बढ्दो ढुवानी लागत र कच्चापदार्थको उच्च मूल्य सामान र सेवामार्फत उपभोक्तामा पुग्छ ।

एलएनजी ग्यासको झट्काले प्रायः औद्योगिक मन्दी निम्त्याउँछ । पेट्रोकेमिकल, प्लास्टिक र मलको मूल्य बढ्दै जाँदा उत्पादन लागत तीव्र गतिमा बढेको छ, जसले एसियाभर उत्पादनमा बाधा पुर्याएको छ, जुन क्षेत्रलाई व्यापक रूपमा ‘विश्वको कारखाना’ मानिन्छ । जापान, कोरिया गणतन्त्र र भियतनामजस्ता ग्यासमा निर्भर अर्थतन्त्र सबैभन्दा बढी प्रभावित भएका छन् । ढुवानी र रसदले तनावको अर्को तह थपेको छ । स्ट्रेट अफ हर्मुजमा भएको अवरोधले माल ढुवानी र बिमा लागत बढाएको छ, जसले एसियाभर आपूर्ति शृंखला अवरोध बढाएको छ ।

यसैबिच, मुद्राको दबाब बढ्दै गइरहेको छ । तेल आयात गर्ने देशले ऊर्जा बिल बढ्दै जाँदा मुद्राको अवमूल्यन भोग्नुपरेको छ, जबकि केन्द्रीय बैंकले मुद्रास्फीति नियन्त्रणमा राख्न दर कटौतीमा ढिलाइ गर्छन् । परिणामस्वरूप सम्पूर्ण क्षेत्रभर कडा वित्तीय अवस्था सिर्जना भएको छ । पर्यटनजस्ता अछुतो देखिने क्षेत्रले पनि यसको प्रभाव भोगिरहेका छन् । मध्यपूर्वको हवाई क्षेत्रमा उच्च हवाई भाडा र अवरोधले यात्रा प्रवाहलाई असर गरेको छ । तत्कालको प्रभाव मध्यम भए पनि, यदि संकट रहिरह्यो भने यो परिवर्तन हुन सक्छ ।

इरान संकट मुख्यतया तेल र एलएनजी आपूर्ति शृंखलाको अवरोध हो, तर यसको अभिव्यक्ति एसियाभरि फरक–फरक छ । पूर्वी एसियामा यसले औद्योगिक संकुचन निम्त्याएको छ, जबकि दक्षिणपूर्व एसियामा यसले उच्च मुद्रास्फीति र विदेशी मुद्राको संकुचन निम्त्याएको छ । युद्धविरामको अर्थ सामान्यीकरण होइन । अनिश्चितताको कारणले गर्दा तेलको मूल्य अस्थायी रूपमा घटे पनि जोखिम निरन्तर रहन्छ । आर्थिक अवस्था अनुमान गरिएको भन्दा छिटो बिग्रँदै गइरहेको छ ।

फिलिपिन्स यसको ज्वलन्त उदाहरण हो । केही समयअघि मात्र फिलिपिन्सले पाँच प्रतिशतदेखि ६ प्रतिशतको वृद्धिको प्रक्षेपण गरेको थियो । विश्व बैंकले हालै देशको जिडिपी वृद्धिलाई ३.७ प्रतिशतमा झारेको छ । एसियाभर वृद्धि अनुमान पुनः गरिएका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषले व्यापक विश्वव्यापी डाउनग्रेडको संकेत पनि दिएको छ र ‘स्थायी दाग’को चेतावनी दिएको छ । यी संशोधन भइरहेका छन्, किनभने एलएनजी झट्काको कम आकलन गरिएको थियो र विदेशी मुद्रा र मुद्रास्फीतिमा पर्ने प्रभाव अनुमान गरिएकोभन्दा बढी चुनौतीपूर्ण साबित भएको छ । रणनीतिक स्टकबारे पहिलेका अनुमान पनि फिक्का हुँदै गइरहेका छन् । मार्चको तथ्यांकले अझै पनि संकटपूर्व स्टकलाई प्रतिबिम्बित गर्छ । यी घट्दै जाँदा, अप्रिल र मेमा माग संकुचन देखिन थाल्नेछ ।

जापान र दक्षिण कोरियामा एलएनजी, पेट्रोकेमिकल्स र निर्यातमा निर्भरताका कारण गिरावट अनुमान गरिएकोभन्दा खराब छ । जापानमा, कमजोर येनसँगै मुद्रास्फीतिले मौद्रिक नीतिलाई जटिल बनाएको छ, जसले गर्दा केन्द्रीय बैंकले ब्याजदर प्रक्षेपणको पुनर्मूल्यांकन गर्न बाध्य छ । दक्षिण कोरियामा जिडिपी वृद्धि एक प्रतिशत वा सोभन्दा कम हुने सम्भावना छ, जबकि यसअघि १.५ प्रतिशतदेखि दुई प्रतिशतसम्म हुने अनुमान गरिएको थियो । एक प्रमुख व्यापार, ढुवानी र प्रशोधन केन्द्रको रूपमा सिंगापुर भाडा लागत र ऊर्जा प्रवाहमा उतारचढावप्रति अत्यधिक संवेदनशील छ । प्रतिशतको हिसाबले सिंगापुरले गिरावटको सामना गरिरहेको छ ।

चीन फरक स्थितिमा छ । पहिलो ट्रम्प प्रशासनदेखि नै देशले संयुक्त राज्य अमेरिकाद्वारा लगाइएका धेरै दण्डको सामना गरेको छ । यद्यपि, ऊर्जाका वैकल्पिक स्रोत र विविध नीतिगत उपकरणमा पहुँचले यसलाई लचिलोपन दिएको छ । तैपनि, कमजोर विश्वव्यापी माग र नरम निर्यातले वृद्धि गतिमा भार पार्न सक्छ । दक्षिणपूर्वी एसियामा मिश्रित तस्बिर छ । भियतनामले प्लास्टिक र रसायनजस्ता इनपुटले उत्पादनमा बढ्दो लागतको सामना गरिरहेको छ, जसले उत्पादनलाई असर गरिरहेको छ ।

तेल आयातमा अत्यधिक निर्भर र दुर्लभ भण्डार भएको फिलिपिन्सले पहिले नै ऊर्जा आपत्काल, तीव्र मुद्राको अवमूल्यन र घरेलु राजनीतिक भ्रष्टाचार र शासन चुनौतीबिच यातायात अवरोधको सामना गरिरहेको छ । संकटको मार्ग भूराजनीतिक विकासमा निर्भर गर्छ । यदि युद्धविराम असफल भयो र शत्रुता जारी रह्यो भने तेलको मूल्य प्रतिब्यारेल १०५–१२० मा फर्कन सक्छ ।

यदि युद्ध तीव्र भयो भने तेल प्रतिब्यारेल १५० सम्म पनि बढ्न सक्छ । एलएनजीको मूल्य बढिरहनेछ र आपूर्तिमा कडाइ हुँदा अझै बढ्नेछ । उच्च लागतका कारण दोस्रो र तेस्रो त्रैमासिकमा मुद्रास्फीति बढ्नेछ । कमजोर अर्थतन्त्र भएका देश, विशेषगरी दक्षिण कोरिया, फिलिपिन्स र इन्डोनेसियामा मुद्राको अवमूल्यन गहिरो हुनेछ । साथै, घटेको स्टकका कारण आपूर्ति शृंखला थप भत्किनेछन् ।

सम्भावित वृद्धिका कारण हर्मुजको जलमार्गमा नयाँ अवरोध, कतारजस्ता प्रमुख एलएनजी उत्पादकमा अवरोध र बाब अल–मन्डेबजस्ता अन्य समुद्री चोकपोइन्टमा फैलिएका संकट हुन् । यीमध्ये कुनै पनि संकटले थप समस्या अझ बढाउनेछ । अहिलेका लागि ऊर्जा संकट हालको इतिहासमा सबैभन्दा ठुलोमध्ये एक हो ।
नकारात्मक पक्षका जोखिम उल्लेखनीय छन् र वृद्धिको अपेक्षा निरन्तर गिरावट हुँदै गइरहेका छन् । 

कुनै अर्थपूर्ण स्तरोन्नति छैनन् । एसियाले अहिले सामना गर्नुपर्ने कुरा भनेको आंशिक वित्तीय राहतको साथ निरन्तर आपूर्ति झट्का हो । यद्यपि बजारमा फेरि उछाल आउन सक्छ, वास्तविक अर्थतन्त्र समानान्तर रूपमा पुनः उकालो लाग्नेछैन ।

विश्वव्यापी वृद्धिको सम्भावना २–२.४ प्रतिशतमा घट्दै गइरहेको छ । जोखिम धेरै तलतिर छन् । एसियामा के हुन्छ, त्यो एसियामा रहनेछैन । न त युरोप न उत्तरी अमेरिका नै आसन्न सुनामीबाट अछुतो रहनेछ ।

– चाइना डेलीबाट
बहुध्रुवीय विश्वका विज्ञ स्टेनवर्ग डिफरेन्स ग्रुपका संस्थापक हुन्