साउदी अरबका नेता मोहम्मद बिन सलमान सत्तामा आफ्नो अस्तित्व सुनिश्चित गर्न धर्मभन्दा राष्ट्रवादमा निर्भर हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छन्
साउदी अरबमा राष्ट्रवादी रूपान्तरण भइरहेको छ । यस वर्षको साउदी अरबको राष्ट्रिय दिवस (२३ सेप्टेम्बर) मा अधिराज्यभरका मानिस विशेषतः बहुसंख्यक युवा सैन्य विमानको झाँकीतर्फ झन्डा फहराउँदै नाचिरहेका थिए । साउदी राजकुमार मोहम्मद बिन सलमान (एमबिएस) ले आयोजना गरेको समारोहमा देखिएको राष्ट्रवादी उभारले मुलुकको राजनीतिक एवं आर्थिक सुधारलाई इंगित गरिरहेको थियो ।
सुरु गरौँ विदेश नीतिका सुधारबाट । साउदीले चीनको मध्यस्थतामा इरानसँग मेलमिलाप गरेको छ । त्यसैगरी, अमेरिकाको सौजन्यमा साउदीले कूटनीतिक सम्बन्धलाई सामान्य बनाउन इजरायलसँग संवाद थालेको छ । यति मात्रै नभई साउदीले प्रमुख विकासशील अर्थतन्त्रको समूह ब्रिक्समा प्रवेश पाएको छ र यमनमा भइरहेको युद्ध अन्त्य गर्न पहलकदमी पनि लिएको छ । घरेलु स्तरमा पनि साउदी अधिराज्यमा ठूलो परिवर्तन भएको छ, जहाँ सत्ता राजकुमार एमबिएस केन्द्रित भएको छ । त्यसैगरी साउदीले भिन्न मत विशेषतः वैकल्पिक राजनीतिक व्यवस्थाको पैरवी गर्ने इस्लामवादीमाथि दमन गरिरहेको छ । साउदी सत्ताको भाष्यअनुकूल हुने गरी इतिहास र विद्यालयको पाठ्यक्रममा परिवर्तन गरिएको छ । यसबाहेक साउदी अधिराज्यले अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुद (विशेषतः गल्फ र फुटबल) मा व्यापक लगानी गरेको छ । र, तेल नीति पनि दीर्घकालीन आर्थिक आवश्यकताअनुसार तर्जुमा गरिएको छ ।
एमबिएसको सुधारले राज्यलाई तेलको राजस्वमाथिको भारी निर्भरताबाट मुक्त गर्दै जाने र विभिन्न क्षेत्रबाट आय आर्जन गर्न विविध अर्थतन्त्रको सिर्जना गर्ने लक्ष्य राखेको छ । यसलाई हासिल गर्न सरकारले धेरै महत्वाकांक्षी परियोजना प्रारम्भ गरेको छ । उदाहरणका लागि लाल सागरछेउ कार्बनमुक्त सहर निओम परियोजनालाई लिन सकिन्छ । यो परियोजना निकै खर्चिलो छ, यहाँसम्म कि तेल उत्पादन गर्ने मुलुकको अर्थतन्त्रका लागि पनि यो परियोजना निकै महँगो हो ।
हालका घटनाक्रमबारे बुझ्न सन् २०१६ पछि साउदी नीतिमाथिको एमबिएसको धारणामा ध्यान केन्द्रित गर्न आवश्यक छ । आफ्ना पूर्ववर्तीले देशको हितमा क्षति पुर्याएर गल्ती गरेका छन् भन्ने उनको विश्वास छ । उदाहरणका लागि उनी इस्लामवादप्रतिको विगतको सत्ताको समर्थनको आलोचना गर्छन् । साउदीमा मौजुदा इस्लामवादका लागि आंशिक रूपमा मुलुकभित्रको धार्मिक विरोध र सन् १९७९ को इरानी क्रान्तिको प्रतिक्रिया जिम्मेवार थियो । र, एमबिएस यो इस्लामवादलाई गम्भीर त्रुटिका रूपमा हेर्छन् । साउदी इस्लामवादले स्थिरतालाई प्रोत्साहन गर्नुको सट्टा मुस्लिम ब्रदरहुड, अल–कायदा र अल साउद राजवंशलाई नै चुनौती दिँदै इस्लामिक राज्य कट्टरपन्थी इस्लामवादी शत्रुको उदय गरायो । एमबिएस सत्तामा आफ्नो अस्तित्व सुनिश्चित गर्न धर्मभन्दा राष्ट्रवादमा निर्भर हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छन् । उनी भ्रष्टाचार, कर्मचारीतन्त्रको अक्षमता र तेलमा मात्रै निर्भर अर्थव्यवस्था विविधीकरण गर्न नसक्दा साउदी अरब गम्भीर रूपमा अस्थिर बनेको तर्क गर्छन् । उनले देशको भविष्य सुरक्षित गर्न यी ऐतिहासिक गल्तीलाई तत्काल सच्याउनुपर्नेमा जोड दिँदै आएका छन् ।
साउदी अरबको घरेलु सुधार र विदेश नीति अन्योन्याश्रित छन् किनभने राज्यको आर्थिक सफलता मध्यपूर्व क्षेत्रमा शान्ति र स्थिरता हासिल गरेर नै सम्भव छ । एमबिएसले साउदी अरबलाई एक महत्वपूर्ण भूराजनीतिक खेलाडी र व्यापार, यातायात, बन्दोबस्ती र पूर्व एवं पश्चिम जोड्ने सञ्चारको मिलनबिन्दुका रूपमा परिकल्पना गर्छन् । यही कारणले गर्दा साउदीले इजरायलसँग वार्ता गर्न खोजिरहेको छ । इजरायल–अरब द्वन्द्वले क्षेत्रीय अस्थिरता निम्त्याएको छ । स्मरण रहोस्, भूमध्यसागरको प्रवेशद्वारका रूपमा रहेको इजरायलको भौगोलिक स्थानका कारण इजरायल भारतदेखि युरोपसम्म फैलिएको विश्वव्यापी सञ्जालको महत्वपूर्ण कडी हो ।
हालैको एक अन्तर्वार्तामा एमबिएसले साउदी अरबलाई विश्वको शीर्ष १० अर्थतन्त्रमा पुर्याउने इच्छा व्यक्त गरेका थिए । साउदी पहिल्यै जी–२० भित्र १५औँ ठूलो अर्थतन्त्रका रूपमा रहेको छ । उनले जी–७ मा समेत प्रवेश गर्ने लालसा व्यक्त गरेका थिए, तर सफल हुन सकेनन् । तर, मुलुक आर्थिक वृद्धि र ठूला विश्व शक्तिसँग राम्रो सम्बन्ध कायम राख्न ब्रिक्समा सामेल भएका थिए । ब्रिक्समा सामेल हुँदा उनले पश्चिमा शक्ति चिढ्याएको होइन भन्नेमा भने जोड दिएका थिए ।
कर्पोरेट कम्पनीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृतले झैँ एमबिएस तथ्यांकलाई केलाएर नेतृत्व हासिल गर्न सकिन्छ भन्नेमा विश्वास गर्छन् । अमेरिका र चीनले आर्थिक सम्बन्ध विच्छेद गरिरहँदा एमबिएस विश्वव्यापी उदार आर्थिक व्यवस्थालाई प्रोत्साहन गर्छन् र २१औँ शताब्दीका प्रमुख राष्ट्र अमेरिका, चीन र भारतसँग सक्रिय रूपमा व्यापार सम्बन्ध विकास गर्न चाहन्छन् ।
तर, जब राष्ट्रिय सुरक्षा र रणनीतिक गठबन्धनको कुरा आउँछ, एमबिएस दृढतापूर्वक अमेरिकी समर्थक रहन्छन् । साउदी सेना अमेरिकाबाट धेरै हदसम्म सुसज्जित र प्रशिक्षित छ भन्ने तथ्यलाई ध्यानमा राख्दा अमेरिका–साउदी सम्बन्धको अन्त्य निकै महँगो पर्नेछ ।
एमबिएसअन्तर्गतको साउदी अरबलाई एक उदीयमान शक्तिका रूपमा हेर्न सकिन्छ, जसले आफ्नो उपलब्ध सम्पत्ति आफ्नो अर्थतन्त्रको विकास र विविधीकरण गर्न प्रयोग गर्न चाहन्छ । त्यसैगरी साउदीले अमेरिका, चीन, रुस र केही हदसम्म युरोपजस्ता ठूला शक्तिबीच विभाजित भएको विश्वमा आफ्नो प्रभाव बढाउन आफ्नो स्रोत र कूटनीतिक सम्बन्ध प्रयोग गर्ने लक्ष्य राखेको छ । एमबिएसले जटिल वैश्विक राजनीतिक परिदृश्य सम्हाल्ने सीप देखाएका छन् । इरानसँगको समस्या समाधानका लागि चिनियाँ मध्यस्थता र इजरायलसँग संवाद गर्न अमेरिकी सहयोग खोज्नु यो परिपक्वताको द्योतक हो । यी रणनीतिक चालले कूटनीतिक चालबाजीमा उनको निपुणता झल्काउँछ ।
(हेकेल प्रिन्सटन विश्वविद्यालयका नर्थ इस्टर्न स्टडिजका प्राध्यापक हुन्)
प्रोजेक्ट सिन्डिकेटबाट
